TOMO II, CAPÍTULO II

Desde varios focos tentamos mostrar aquí as relacións dos principes ou imperantes do clan Petriz co seu territorium [en adiante territorio] patrimonial: A Terra de Trasancos. Daremos feito?

Este capítulo consta de tres partes. En primeiro lugar tratamos de referir a un contexto algúns relatos e tradicións épicas recolleitas polo Conde de Barcelos. Contamos a lenda familiar da chegada providencial á Terra de Trasancos do clan ‘Petriz’, falamos do carácter violento do Conde Froila Bermúdez e das relacións deste nobre co seu mosteiro familar de S. Martiño de Xuvia.

 

En segundo lugar, tras referirnos a unha lembranza de Munia Froilazna memoria do pobo, seguen as razóns e circunstancias, impulso e trazos firmes que levaron a esta señora extraordinaria a funda-lo máis fermoso mosterio trasanqués: [San Salvador de] Pedroso. Tras unha demora para examina-la fortuna deste membro do máis poderoso clan nobiliar de Galicia, contrastamo-lo patrimonio desta monxa co do cabeza da igrexa da Terra, o arcipreste ou abba, Munio, asemade abade de S. Martiño de quen aireamos, xunto ao patrimonio, outras cousas relacionadas con Xuvia. Este apartado complétase cunha apunta das correntes do monacato do momento en relación ao comportamento de Doña Munia, cunha última referencia ao seu desaparecido mosteiro de Pedroso para reconstruí-la súa planta segundo as declaracións das testemuñas dun apeo.

Para rematar facemos unha detida exposición da repercusión que a actuación do Conde de Galicia D. Pedro Froilaz, no contexto político do seu momento tería no noso territorio; A posible crianza do infante Alfonso Raimúndez na Terra de Trasancos; o longo preito dos arciprestazgos; o paso de San Martiño a Cluny e outras cousas para terminar este guión con moitos desposorios.

Apartados

-Accidentada, mítica e providencial chegada á Terra de Trasancos da dinastía   Petriz.

-Trasancos, Terrritorio patrimonial dos Petriz.

-Froila Bermúdez, cabeza de clan e Xuvia o seu mosteiro.

-Tradición épica portuguesa. A toma de Oviedo e ceguera do conde.

-Noticia dun crime verdadeiro e espantoso

-O Conde de Barcelos conta máis fazañas dos Petriz

-Contexto histórico do relato dun conflicto entre tres reinos.

– Os personaxes.

– Guerras entre irmáns.

– Épica morte do Conde don Rodrigo Froilaz a mans de Ruy Díaz o Cid, no Nobiliario do Conde de Barcelos.

– Epílogo.

– Os Petriz e Alfonso VI.

– Doña Munia e Pedroso.

– Munia, lendaria na memoria do seu pobo.

– O maior monasterio románico de Trasancos.

– Testamento do marido de Munia.

– Fundación do mosteiro de San Salvador de Pedroso.

– Patrimonio e Munia, membro do máis poderoso clan nobiliar galego.

– O mosteiro de San Martiño e a súa relación co clan familiar.

– Munio abba.

– Sobre o monacato e Munia.

– Planta do mosterio de Pedroso.

– A Terra de Trasancos no xogo político do Conde D. Pedro Froilaz.

– Infantiño agochado.

– Danza do casamento dunha raíña viúda.

– Longo preito dos arciprestazgos, antecedentes.

– Bula iusticiae ac rationis ordo e rifa dos bispos de Mondoñedo e Santiago.

– Dúas viaxes, unha de Munio, abade de Xuvia e outra de Gelmírez a Roma.

– O bispo, disputa en galego e o arzobispo en latín.

– D. Pedro Froilaz pon fin ao preito dos arciprestazgos.

– O abba Munio asina un acta de obediencia e submisión a Gelmírez.

– Listado de cregos e cabaleiros das terras de Trasancos, Bezoucos, Labacengos e Arrós.

– Cabaleiros do clan Petriz instalados en Trasancos.

– Os arciprestazgos da Terra de Trasancos e das antigos trebas, territoria e diócesis dos Lapatiancos [Labacengos] e Arrotrebas [Arrós] regresan á igrexa da sé Vallibriense para sempre.

– De como o Conde D. Pedro botou de Galicia con moi gran deshonra aos celtíberos.

– Confíase o Conde e Gelmírez xoga dúas batallas.

– Don Pedro ten rei de seu.

– Cae D. Pedro prisioneiro, sorprendido polos celtíberos en Viandangos.

– Cortes en Compostela.

– Por terceira vez unha fermosa raíña visita o tálamo.

– Ameaza de non ultrapasar os Alpes de Galicia e desentenderse dos asuntos da Terra de Foris.

– Avinza de Gelmírez e D. Pedro.

– Pasa factura Gelmírez ao Conde D. Pedro?

– Política matrimonial do clan Petriz.

[Addecet.  Noso agradecemento a  xenealoxiasdoortegal.net  que facilita agora visualizar a evolución mostrada na Historia de Narón das redes familiares da Terra de Trasancos ]

ACCIDENTADA, MÍTICA E PROVIDENCIAL CHEGADA Á TERRA DE TRASANCOS DA DINASTÍA PETRIZ

Todas as dinastías remítense polo xeral a un antepasado mítico de orixe nobre, un heroe de virtudes sobrenaturais, do que o seu recordo lendario transmiten con orgullo. Así Irlanda – con cultura de base territorial [celta: túath = toudo, treba ou terra]– estaba baixo o dominio de reis (BINCHY), personaxes sagrados, descendentes dunha deidade [fundador epónimo da dinastía] investidos da maxestade  […] [na sagrada  entronización].
A nosa dinastía xustifica a súa orixe trasanqués e o feito de que tivesen nesta terra todas as súas primitivas propiedades patrimoniais, bens, heredades, homes, uillae, igrexas e o monasterio familiar de S. Martiño, mediante unha lenda [fundacional] na que se funden vellos mitos atlánticos -unha chegada providencial por mar, que lembra  unha serie de relatos célticos, como [non por casualidade, como o ví e publiquei en 1991, 54 ] o relato da viaxe da embarcación de Vicorra [Immram Curaig Va corra] mencionada por Fernando ALONSO ROMERO e recolleita por Whithey Stokes-. (1)

O relato da viaxe da embarcación de Vicorra (Immram Curaig Va corra) fala ‘dunha embarcación de coiro, construída con tonas de pelexos superpostas, que levaba unha tripulación de nove homes a saber: un bispo, un párroco, un dean, o carpinteiro que construíu o barco, un xograr, un criado e uns monxes. Esta tripulación iniciou a súa singradura en inverno e sen rumbo fixo, permitindo que o vento os levase onde Deus quixera’. Ao Cabo de varios días de navegación o curragh (barco de coiro) chegou a un lugar nomeado “punta de España”, onde atoparon uns pescadores que os conduciron ata a costa. Preto do lugar onde o bispo desembarcou decidiron construír unha igrexa a fama da cal chegou a Roma. Ao cabo duns anos o bispo foi convidado polo Papa a ir a Roma, e o lugar ficou nas mans dos monxes mozos e do deán. Segundo di o relato, a fama da igrexa continuará ata o Xuízo final. Whithey Stokes, “The voyage of the Vi Corra”, relato núm. 75, Revue Celtique XIV, 22.

Cae fóra do presente estudo [-deciamos nos en 1992, agora esto xa non é así-]  ocuparnos dunha serie de contos de sabor céltico que entroncan estreitamente coa tradición galega e eses relatos das barcas de pedra, como a de S. Andrés de Teixido, A Barca, e ata a chegada a Padrón do Apóstolo Santiago.
Hai que destacar un lugar común nestas viaxes por mar: o fío condutor da providencialidade. Fronte ao cursus dun navío que depende da pericia do home existe outra forma [errática] de viaxar, o error, onde esta pericia vese anulada por unha forza sobrenatural e a nave  [zarandeada, a deriva ] dando trombos non obedece senón os designios divinos. Un navío por mor dunha tempestade, a perda do timonel, poderoso feitizo, etc., é apartado providencialmente do seu curso obedecendo unha vontade sobrenatural que ten trazados misteriosos designios que só o tempo encargarase de desvelar. O navío chega onde Deus quere, Deus sabe por que. Fortuna ou desventura, eila o error: aventura e epopea.

Os escritores da antigüidade estaban ben familiarizados con estes errores providenciais e Virglio rexistra como trala perda de Palinuro, a nave de Eneas, sen timonel, é arrastrada polo fado ás costas Euboicas de Cumas onde fixar a ancora. O destino dos Sucesores de Eneas cumprirase cando moitos anos despois funden Roma.

No linaje ou estirpe dos Froilaz ¡pensar aínda que este concepto non existiu durante toda a Idade Media galega é unha impostura! A xénese dá presenza do clan nobiliario na Terra de Trasancos reviste tintes clásicos: ao igual que sucede co fundador do Imperio romano Augusto,  remite [o tema fundacional] á chegada providencial dunhas naves á costa, neste caso á costa de Trasancos por mor dunha tempestade. Así nolo conta o Conde de Barcelos: (2)

O Conde Dom Mendo veyo de terra de Roma, e era do linhage dos Godos, e veyo a Galiza cuydando a ser Rey, com gram Companha de Cavalleyros, e doutras xentes, que trouxe por mar: e aqueceo assi a ventura, que quantas naves, baseis, e galés trazia, quebrarom todas no mar, no cabo de Piorno [Prior], e em Trazentos [Trasancos] (1),

condedonmendo 001

Providencial chegada a Terra de Trasancos. Deseño de Eva Merlán Bollaín asesorada por André Pena para a Historia Ilustrada de Narón

e aportarom com el cinco Cavalleyros, e nom mais; e de û delles vierom os de Trazentos; e doutro os Marinhos; e doutro os de Ambra; e doutro os Beltranes de Neudos [Nendos]; e doutro os de Andrada de Braga.

Este Conde Dom Mendo rouzou Dona Ioana Romães filha do Conde Dom Romão; irmão del Rey Dom Afonso o Casto, e cazou com esta Dona, e fez em ela.
2. O Conde Dom Frojaz Menendes n.2 foy cazado com a Condessa Dona Grixevera (2) filha do Conde D. Alvaro das Asturias ouve: /57/

3  O Conde Dom Vermui Frojaz (n.3) foy cazado com a Condessa D. Aldonça Rodrigues filha de D. Rodrigo Romães Conde de Monterroso, (fol. 3, n.9) e fez em ela:
4. O Conde D. Frojaz Vermuis
(1), non cabo do Prior, é en Trasancos
(2) Visclávara Vistrariz

[ADDENDA]

IMMRAM CURAIG VA CORRA

revetrasanciauge

Lousiña de Santa Comba Covas. Ferrol, có epígrafé Rebe Trasanciuge. “A Reva Trasanquiña” ten a virtude de resplandecer  baixo a agua ao ser mollada . May I be protector for those without one, /A guide for all travellers on the way;/ May I be a bridge, a boat and a ship/ For all who wish to cross (the water).”  A deusa REVATI— Shanti Deva

A lousiña coa referencia a “Trasancos”, e a Ascendente [cando se pon o Sol] Lúa, “Reva”, revela o exacto significado no pasado pagano e presente cristiano do santuario de Santa Comba e permite relacionar a fundamental navigatio da literatura irlandesa: o Immram Curaig Ua Corra coa a lenda fundacional recollida  no Nobiliario do Conde Pedro de Barcelos no século XIV da chegada a Terra de Trasancos, -similar a chegada de Eneas ás costas de Cumas (Virgilio Eneida libro VII)-,  da mais importante liñaxe de España.

Ladeando en 1992 a publicación da mencionada obra irlandesa; Requerido un dia para ver uns restos e estructuras descubertos polo temporal nun cantíl en Covas,  [inmediato ao santuario de Santa Comba e San Silvestre – santos herdeiros dun culto anterior, relacionado co solsticio de inverno; patróns das meigas-], con posterioridade a publicación deste segundo volume: achei a lousiña  [coa reseñable particularidade, de brillar como o ouro na agua], furada como unha fusaioa, co epígrafe dedicado a á Deusa Nai, REVE TRASANCI AVG, epíteto en dat. s. a Rebe “lúa ascendente”, Augusta,  da Terra de Trasancos. Catalogouse no lugar un castro destruido polo mar, e un centro monástico altomendieval de monxes celtas, previo á actual capela orientada non ao sol, senón como a Pena Molexa próxima, orientada, cousa singular, á Lua, que foi igrexa parroquial con camposanto na Idade Media circunstancia que indica que a Ínsua do Medio non existia no século XII, e non se debe confundir coa, psbl. tamén lunar [vogalismo e/iInsula Selina, que Tructino (a. 868) menciona na Terra de Cedeira.

 Na praia próxima, Pedro, Conde de Barcelos situa o desembarco das grandes linaxes galegas: os Petriz ou Froilaces de Trasancos; os Mariño; os Freire de Andrade, etc.  Unha sucesión encadenada de grandes temporais como nunca antes recordábase retirando a area das praias deixou ao descuberto un grande bote de madeira encabillada, – encadrable en calqueira época por usarse a milenária técnica dende tempo inmemorial ata o século XIX -, e esta circunstancia anímoume a inserir, a Viaxe da Ví Corra, o  IMMRAM CURAIG VA CORRA,  vendo eu entre o relato irlandés e o relato  da lenda fundacional da arribada dos cabaleiros a Trasancos, algo máis que un vínculo.

The Voyage of the Hui Corra (Author: Unknown) section 1  ,27

Texto tomado da traducción inglesa ex http://www.ucc.ie/celt/published/T303030/index.html

section 1

SANYO DIGITAL CAMERA

A princely landholder, hundreded, combative, was born, once upon a time, in the dear and beautiful province of Connaught, to wit, Conall the Red, descendant of Corra the Fair. Thus was that landholder: a man happy, wealthy, exceeding prosperous; and never had his house been found without Three Cries therein, to wit, the cry of the strainers a-straining ale, and the cry of the vassals over the cauldrons a-forking out (joints) to the hosts, and the cry of the warriors at the chess-boards a-winning games from each other. Never, too, was his house found without the Three Sacks, to wit, a sack of malt for preparing yeast, a sack of wheat for preparing the refection of the guests [note 1], and a sack of salt to make every food taste well. Never, too, was his house found without the Three Sacks, to wit, a sack of malt for preparing yeast, a sack of wheat for preparing the refection of the guests, and a sack of salt to make every food taste well.

Martis socio banduae

Bandua  “Atado” Socio Martis. Baños de Bande. Seguramente a mais antiga ficha do  fidchel ou xadrez celta atopada no mundo, procede de Baños de Bande (Ourense) 

Na bela provincia de Connaugh naceu fai moito tempo un campeador príncipe de Terra, señor de cen Casas, [hundreded] chamado Conall o Vermello, descendente de Corra o Xusto. Así era o Señor da Terra: un home feliz, rico, próspero en extremo; e nunca se encontrou súa casa desprovida de Tres Voces, convén a saber, a Voz dos filtradores, bebedores de cervexa filtrada; e a Voz dos vasalos nos potes, levantando talladas coas forquilhas para os hóspedes [nota 1]; e a voz dos guerreiros rifando,  uns con outros,  pola vitoria sobre os taboleiros de fidchel [xadrez]. Nunca tampoco faltaron na súa casa os tres sacos, a saber, o saco de malta para preparar o formento, o saco de trigo para preparar a vianda dos invitados, e o saco de sal para ter cada comida ben sazonada

The Voyage of the Hui Corra (Author: Unknown) section 2  ,27

This was his wife: Caerderg, daughter of the erenagh1 of Clogher2. No want, in sooth, had they, save that they had no fitting children; and not (altogether) childless were they; but their children would not stay with them, and died immediately after their birth.

Gal. Esta era a súa esposa: Caerderg, filla do erenagh [*freire, deán] 1 do mosteiro de Clogher 2. Nada, en verdade, poderían desexar, salvo non deixar fillos, e non precisamente por que a eles lles faltasen criaturas, mais porque os seus nenos non podían quedar con eles e morrían inmediatamente logo de nacer.

 Gal-Port. Esta era a sua esposa: Caerderg, filha do *erenagh [*freire decano] 1 do mosteiro de Clogher 2. Nada, em verdade, poderiam desejar, salvo não deixar filhos, e não precisamente por que a eles lhes faltassem criaturas, mas porque as suas crianças não podiam ficar com eles e morriam imediatamente depois de nascer.

Esp. Esta era su esposa: Caerderg, hija del erenagh [*freire dean] 1 del monasterio de Clogher 2. Nada, en verdad, podrían desear, salvo no haber dejado hijos, y no precisamente por que a ellos les faltasen criaturas, mas porque sus niños no podían quedarse con ellos y morían inmediatamente después de nacer.

Pecio Santa Comba 014

Restos dun grande bote na Praia de Santa Comba.

NOTAS 1 O erenagh é un crego tenente ou impropriator “comendeiro” das terras da Igrexa [Como sucede con nosos galegos Freires, o direito eclesiástico, sustén]  O’Curry, non permitiría que un clérigo medieval irlandés puidese ter fillos. Pero no parágrafo 11 e 12 se lle chama expresamente an cleirech, “un clérigo” . [circunstancia que- saíndo nós agora á palestra- explicaría en contexto ‘melusino’ e fundacional que liñaxe  Andrade, pois, ao meu modo de ver, o apelido Freyre , literalmente “fillos do frade” dos mencionados Andrade, podería vincularse á lenda da Vicorra [alterada xa cando a recolle o conde don Pedro de Barcelos] , formara parte cos Mariño, da tripulación salvada do naufraxio [pola barca dun pescador] na versión transmitida polo Conde de Barcelos: “e aportarom com o çinco Cavalleyros, e nom mais; e de û delles vierom vos de Trazentos; e doutro os Marinhos; e doutro os de Ambra; e doutro os Beltranes de Neudos; e doutro os de Andrada de Braga”. A importancia do tema melusino na liñaxe dos Mariño e a sua  estreita relación co conto da Muller Mariña de Andersen é ben coñecido. As versines populares do tema melusino na Terra de Trasancos serviron de base literaria – bem que superficial- a Torrente Ballester]. 2Posiblemente Clochar mac Daimhene (hoxe Clogher) en Tyrone (nota do autor da traducción inglesa) Pecio de Santa Comba Foto da Sociedade  Cultural Columba

section 3 p27

So one night, in his bed, the landholder said to his wife: ‘It is sad for us, ’ said he, ‘not to have a son to be a fitting successor in our place after us.’

[G] Así que unha noite, na súa cama, o terrateniente dixo á súa esposa: “É triste para nós,” dixo el, “non contar cun fillo digno sucesor no noso Lugar, despois de nós “

[G-P] Assim que uma noite, em sua cama, o terrateniente disse a sua esposa: “É-nos triste,” disse ele, “não contar com um filho como apropriado sucessor em nosso Lugar após nós

[ C] Así que una noche, en su cama, el terrateniente dijo a su esposa: “Es triste para nosotros,” -dijo él, “no dejar un hijo para ser sucesor digno en nuestro Lugar tras nosotros “.

section 4 p27

‘What wouldst thou fain do therefore?’ says the wife. ‘This is what I would fain do’, quoth the landholder,

Entón Que é o que te gustaría poder facer a ti? -dixo a muller. ‘Isto é o que me gustaría facer’, dixo o terrateniente,

Então Que gostarias de fazer a tí? disse a mulher. ‘Isto é o que gostaria de fazer’, disse o terratenente

Entonces ¿Qué te gustaría hacer a tí? dijo la mujer. ‘Esto es lo que me gustaría hacer’, dijo el terrateniente.

p.28

‘make communion with the Devil 3, if perchance he would give us a son or a daughter as successor, who would take our place after us.’

“facer comuñón co demo 3, no caso de que nos pudese dar un fillo, ou unha filla en descendencia para ocupar o noso lugar despois de nós”.

“fazer comunión com o demônio 3, no caso de que nos desse um filho, ou uma filha em descendencia, para ocupar nosso lugar depois de nós”.

Galloglass-circa-1521 Alberto durero

Corio Irlandés por Alberto Durero ca. 1521.  “1520s early father walter Talbot see 1878 became chaplain to an irish regiment in the Spanish service which was sent to the low countries where Albrecht durer saw the irish war men and sketched them the irish were probably serving the Hapsburgs 1521 ad durer wrote over the painting “also gand dij krigs man in irlandia hindr engeland “—translated = here go the warmen of Ireland or thus go the warmen of Ireland beyond england”,  and also [wrote] “gend dij pawern in irlandyen” —here go the poormen of ireland galloglaigh beat off a heavy cavalry charge by forming a defense axe swinging wall […] from behind which light cavalry could make short term skirmishes before retreating and regrouping another of their fearsome techniques was to swing their deadly axes in a figure of eight movement while marching and sometimes running at the enemy creating the spectacle of a wall of the ferocious roaring warriors bearing down on you at speed. 1539 may 1st law enacted by henry viii all citizens of eire Ireland ordered to have english tongue and english language english habite english laws english commandments no person or person of what estate condition or degree they be use or wear any mantles cote or hood made after the irish fashion no person ne person shall be shorn or shaven above the ears or use the wearing of haire upon their heads like unto long lockes called glibbes have or use any hair growing in their upper lippes called or named a crommeal henry viii dyed with saffron yellow surplices not allowed by irish. Nota Wikimedia commons  NOTA 3  The Irish díberga seem to have devoted themselves to the Devil by putting certain marks on their heads. See the Book of Armagh, 6 a I, the Tripartite Life, Rolls ed., p.286, note 6, and cf. the Fourth Life of S. Brigit ( Trias Thaum., 556, col. I) cc.37, 40 a I, as to the signa diabolica, stygmata diabolica in capitibus.

section 5 p28

Then they fasted against the Devil, and the lady forthwith became with child, and she was nurturing her pregnancy till the end of her nine months. Thereafter came unto the lady great efforts and mighty birth-pangs, and she bore three sons in that great bringing-forth, to wit, a son at the beginning of the night, and a son at midnight, and a son at the end of the night. And they were baptized according to the heathen baptism 4, and these were their names, even Lochan, and Enne and Silvester 5

Entón fixeron xexún contra o Diaño, e a señora de inmediato fíxose co meniño, e mantivo súa gravidez até o final dos nove meses. Tras iso chegaron as contraccións da señora e as poderosas dores de parto, e deu a luz tres fillos nun dilatado parto, a saber: un fillo ao comezo da noite, e un fillo á medianoite, e un fillo ao final da noite. E foron bautizados segundo o bautismo pagano 4, e estes foron seus nomes, Lochan e Enne e Silvestre 5.

Então fizeram jejum contra o Diabo, e a senhora de imediato fez-se com o menino, e manteve sua gravidez até o final dos nove meses. Após isso chegaram as contrações da senhora e poderosas dores de parto, e deu a luz três filhos num dilatado parto, a saber: um filho ao começo da noite, e um filho à meia-noite, e um filho ao final da noite. E foram batizados segundo o bautismo pagano 4, e estes foram seus nomes, Lochan e Enne e Silvestre 5.

Entonces ayunaron contra el Diablo, y la señora de inmediato se hizo con el niño, y mantuvo su embarazo hasta el final de los nueve meses. Después de eso llegaron las contracciones de la señora y poderosos dolores de parto, y dio a luz tres hijos en un dilatado parto, a saber: un hijo al comienzo de la noche, y un hijo a la medianoche, y un hijo al final de la noche. Y fueron bautizados según el bautismo pagano 4, y estos fueron sus nombres, Lochan y Enne y Silvestre 5

promptema dyinggod

4 Trasunto segundo o penso da tríada dos três fothad, vástagos trigémeos da Irlanda, evocadores dos três passos do sol: Aen-dia “único deus”, o pastor nado à tardiña; Tren-dia “forte deus”, o auriga da carpanta, “carro”, solar, nado a meia noite; Caen-dia “brilhante deus”, nascido ao amencer. Coír Anman, 220. As to heathen baptism of the Celts see/ Para o bautismo pagano dos celtas cf. Rhys, Hibbert Lectures, p. 500 note, and the Coir Anmann, s.v. Connal Cernach, H. 3. 18, p. 592a . 5 Segundo o penso (Pena Graña) têm os três intensificado seu carácter do terceiro passo, do Álem. The names of three saints commemorated at Dec. 31 [ hoxe non coincide S. Silvestre co invernal solsticio por eliminar 10 dias a bula papal da reforma do Calendario Iuliano, chamada Inter Gravissimas,  do papa Gregorio XIII o 24 de febreiro de 1582]  O nome dos tres santos se conmemoran o 31 de Decembro in the Félire Oengusso, and in the Martyrology of Gorman… e, precisamente é o dia en que se conmemoran Santa Comba e San Silvestre en Covas.

Así comeza a historia na versión irlandesa do tema mitológico celta – a chegada de [San] Silvestre [trasunto do sol] e da súa nai Santa Comba, trasundo de Rebe/Reve, “Lúa Ascendente” , a Covas.

santacombinha

Capela de Santa Comba, trasunto de Reve,  “Raising Moon, Ascensión [da Lúa]”, e de San Silvestre [trasunto do Sol]. A capela, como a Pena Molexa do O Val, está orientada á lúa, Revati , “A Brillante” na India Védica: May I be protector for those without one, /A guide for all travellers on the way;/ May I be a bridge, a boat and a ship/ For all who wish to cross (the water).”  REVATI— Shanti Deva

Un tema mitolóxico descomposto polo cristianismo  – por nos estudado e comentado que editaremos nun apéndice ao remate deste libro -, nunha historia protagonizada polos solares vástagos, sendo predecente de Silvestre o solsticial e decadente deus [encarnando o segundo paso do sol, Grannos] -, convertido en San Silvestre no presente cristián posiblemente polos monxes celtas  fundadores do mosteiro de Sancta Columba [- presente en Santa Comba en paredria coa súa Nai, Mater, trasunto no seu aspecto luminoso nocturno, nunca oscuro, nunca negativo, psicopompo, da Virxe intercesora celta, REBE, psbl. airl. Re-ve [“Rising Moon, Lúa da Ascensión” (Pena Graña)], e por este motivo Santa Comba, constituindo unha singularidade nos santuarios galegos se orienta á Lúa, non a saída do sol -. E non é casual, dico aperte, que a apagada e fosca  loseta co epígrafe Rebe Trasanciuge ‘feita cun material máxico’ resplandezca baixo a auga con mil escintileos.

Santa Combiña, patroa das meigas, chegada no presente cristián na barca de pedra có seu fillo San Silvestre ao santuario, foi un destino, unha etapa importante, como Santó André, do documentado esquecido Camiño Normando de Peregrinación da ruta cantábrica ao Fisterra galaico. E foi, sen dúbida  – complementando a función da pena Molexa- etapa importante cecais de similares peregrinacións, seguindo eventualmente dende o Neolítico o Camiño do Sol cantábrico ata as Partes Extremas Gallaeciae: a Punta de España.

(p.61 section 75.)

covas2

‘Thereafter they bade farewell, and the old man related to them their (future) wanderings and the order of life. And he said to them: ‘Ye shall go’, saith he, ‘from me over the sea to the Point of Spain [probably cape Prior], and a boat’s crew will meet you on the sea at fishing, and they will take you with the to land. And when thou’, he said to the bishop, ‘shalt go out of the boat on shore, make prostration thrice unto God, and around the sod whereon you shalt set thy face the host shall assemble on every side. They will establish a church and community there. And thy fame shall reach to Rome, and Peter’s successor shall bring you eastwards to Rome, and thou shall leave yon priest in that place, and thou shalt leave the deacon as a sacristan, and that place shall be upheld in use till Doomsday.

You shall leave the gillie (marmitón) in Britain, and he shall remain there so long as he shall be alive.’

punta de España

PUNTA DE ESPAÑA (Pena Graña). Cobas. Cabo Prior. *Punta de España. Este extremo nor-occidental non é Fisterra, é seguramente o Cabo Prior (Kabalion da antigüedade, fragmentado hoxe pola erosión nas pequenas ínsuas chamadas ‘Os Cabalos’

Logo,  ao despedirse, o ancián referiulles as marabillas do futuro e como transcorrería a súa vida. E dirixíndose a eles “Debedes partirvos da miña beira agora díxolles- marchar sobre o mar á *Punta de España onde achardes a tripulación dun barco de pesca faenando no lugar, que vos atopará e vos conducirá a terra. E cando ti díxolle ao bispo – abandonando o bote chegues á beira, prostrarasche ante de Deus tres veces,  e acudirán os teus anfitriones todo ao rededor do campo onde puxeches o teu rostro de todas partes.

And thy fame shall reach to Rome, and Peter’s successor shall bring you eastwards to Rome, and thou shall leave yon priest in that place, and thou shalt leave the deacon as a sacristan, and that place shall be upheld in use till Doomsday.

[/FIN DE ADDENDA]

TRASANCOS, TERRITORIO PATRIMONIAL DOS PETRIZ

Desde tempos inmemoriais e ata o ano 1111, data da fundación de Pedroso por D. Munia e finais do 1113, en que se traspasa a Cluny o monasterio familiar de Xuvia polo Conde D. Pedro Froilaz e os seus irmáns, a Terra de Trasancos estivo absolutamente baixo a jurisdicción do xefe do clan desta familia condal. Trala aparición dos coutos monásticos e a integración do Territorio no chamado condado de Trastámara, continuará esta familia á fronte da Terra de Trasancos ata a morte do último dos Froila: Rodrigo Gómez, sine semine. Pasarán entón á Terra de Trasancos e, como veremos, con ela aos monasterios de Xuvia e Pedroso, co condado de Trastámara, á casa de Molina.

Durante os séculos XI, XII e XIII esta dinastía, ata a súa extinción, igual que a partir do século XII o seu condado (o condado de Trastámara, literalmente “Tralo Tamara, [o rio] Tambre”) foi a máis importante de Galicia e, ata a solución da liña na monarquía (María de Molina); as súas accións incidiron directamente dunha ou outra forma no seu Territorio patrimonial: a Terra de Trasancos, simultáneamente, e en maior medida na Historia de Galicia que encheron de episodios (algúns terribles, os máis, fermosos e épicos) dignos de ser recordados pola súa beleza. Houbo un momento en que unha nobre casa xurdida da Terra de Trasancos foi rectora de Galicia, e un pouco máis, e isto é o que pretendemos apuntar.
Feitos de tanto alcance mesturaron necesariamente a historia coa lenda, pero ás veces podemos albiscar algo.

Visclávara2

Visclávara Vistrariz por Eva Merlán, asesorada por A. Pena

Os primeiros documentos da Colección diplomática de Xuvia, (3) ofrécennos poucos datos desta familia. Coñecemos mándalas do ano 977 de Visclávara Vistrariz (quizá a Grixevera que nos apunta de vagar o Conde de Barcelos) que estivo casada cun membro da dinastía Petriz, Froila, en primeiras nupcias (4) e logo con Tello. Era esta nobre dama neta de Arximiro, que fora duque per ordinationem Ranimiri principis (5) co que, xa feito rei, Ramiro I participaría con fortuna en moitas campañas militares cum dei iuuamine plurimo  tempore beligeravit armato (6).

arximiroe

Ao chegar ao remate do ano 884, dí Prudencio: Os normando que chegan polo Garona ata Tolosa, exercen a rapina por todas partes con impunidade; ao regresaren de alí, algúns deles (quidam) arribaron a Galiza. Uns [partim …partim] dispersáronse ante a acometida das bestas, outros pereceron por unha tempestade do mar”. Annales Bertiniani. Pola súa parte o Chronicón Sebastiani reconta: Ramirus iam factus Rex, misit adversos eos exercitum cum ducibus et comitibus et multitudinem eorum interfecit, ac naves LXX igne combusit […], “Xa feito rei (ao comenzar o seu reinado), Ramiro enviou contra eles un exército ao mando de duques e condes e matou unha multitude deles, e prendeulle lume a 70 naves que arderon […]”. Ipsi vero piratae, quos illi wikingos apellant, nostri ascomanos, 438ss

A este duque, que morrería  sendo  bispo en San Martiño [pp, 458-476] dedicámoslle o capítulo XIV do anterior volume desta serie (7).
Antes da súa morte, esta riquísima señora, dotaría o monasterio familiar expléndidamente  -a uilla de Ardá [Ardani] , a uilla de Xuvia, a igrexa de S. Xurxo de Moeche e a uilla de Moeche condicionada a que o seu irmán Vermudo morrese sen descendencia-.

Ardá

[Deseño de Eva Merlán ex A. Pena] Eis o misterio da Xuvia de Neda

Temos motivos para sospeitar si a importancia desta linaxe non orixinaría ben entre eles mesmos, ben entre os seus vasalos, relatos familiares, mesmo aventurar unha épica perdida paralela ao ‘Cantar do mio Cid’ do que un dos Condes máis importantes desta familia, Froila Vermúdez, foi case contemporáneo. Desenvolvida esta hipótese en Portugal é estudada por Antonio José SARAIVA (8) que mantén a existencia de diversas escolas rexionais de juglares épicos. Neste sentido estase realizando [en 1990-1991] un estudo en Estados Unidos por Alberto SACIDO ROMERO, centrado no Livro de Linhagens do Conde de Barcelos D. Pedro, que esperamos contribuirá a arroxar luz sobre este tema.

 FROILA BERMÚDEZ, CABEZA DO CLAN E XUVIA, O SEU MOSTEIRO

Froila Petriz Vermudez

Froila Bermudez retorna da batalla de Sacralinas ao Mosteiro de Juvia. Desenho [fragmento] de Eva Merlán Asesorada por André Pena para a História Ilustrada de Narón.

Un templo e mosteiro, San Martiño de Xuvia, lugar tamén vocitato Tartares (reduplicación de Tart. ie *Trs, queimar, tostar, facer rozas para cultivar) fundado en tempos inmemoriais na ribeira do Mar da Xoiba como [en etimoloxía popular] se coñecía na Idade Media á actual ría de Ferrol, era o ben máis preciado do enorme patrimonio desta familia. Nel residiron temporal ou permanentemente os membros máis notables e, á beira dunha pequena igrexa (Sta. María) sita á esquerda da entrada, a escasos metros da igrexa de S. Martiño, tiña esta dinastía seu panteón familiar. Varios metros de depósitos de continuados enterramentos asulagan hoxe os sartegos do bispo Arximiro, de Visclávara Vistrariz [, 457-476] e dos seus devanceiros e sucesores. Alí descansa tamén a nai do Conde D. Bermudo Froilaz, o propio Conde e o seu fillo, o irmán do Conde D. Pedro [do cal os restos gárdanse hoxe na capela das reliquias de Santiago], o Conde Froila (Petriz) Bermúdez e a maior parte dos descendientes desta liña, cuxas mandas testamentarias coñecemos.
Por este motivo o mosteiro de San Martiño de Xuvia foi testemuña de principescos enterros non exentos de espectacularidade, unha interminable ringleira de príncipes da igrexa, bispos, abades, arcediáns das Terras [Trebas/Toudos] controlados pola familia e a nobreza máis distinguida de Galicia, concorrían en brillantes cortejos fúnebres ás honras, no monasteiro.

lupa rodriguez

Minuta da morte da nai de Froila Bermúdez, a condesa dona Lupa Rodríguez , copia do S XVIII inserida no Libro III de Rendas do Priorato

Por fortuna chegounos a noticia dun deles.
Malia que a data da copia está equivocada, xa que o Conde morrería en torno ao ano 1091, conservamos [redactada polo seu fillo o Abade Munio, Munnino, ou Donnino] a reseña ou minuta  do enterro en S. Martiño de Xuvia dun dos membros máis destacados do clan que chamaremos “Petriz” (Pérez) que é o epónimo da dinastía.

Ano de 1081
Morreu ou Fillo de Deus, Froila, fillo de Vermudez, na era de iª CXViiiiª que foi sexta feira (venres), a primeira hora, aquí, na vila de Cospeito, na beira do río Miño, o terceiro día das Kalendas de marzo (27 de marzo), e foi conducido ó lugar de S. Martín polas mans do bispo Gonzalo (9) e doutros bispos, ou abade (10) Donnino e os seus fillos D. Pedro e D. Rodrigo e outros moitos de nobre estirpe [bene nati é psbl. traducción latina da voz do dereito común celta que designa a orde nemita “sagrada, inviolable, nobre”]. Foi sepulto nese lugar o día do domingo á hora terza, diante dá porta da igrexa de Santa María nun túmulo sito á direita da porta da igrexa ó rente, doutro túmulo [o da súa nai a condesa Dona Lupa] sito á esquerda.
Alí descansa en paz con Deus e os santos polos séculos dos séculos. Amén. Amén. (11)

A este Conde coñecémolo ben. Froila Bermúdez foi un gran señor, violento, sanguinario, cruel, piadoso, valente e leal. A súa vida foi intensa e axitada: verémolo esnaquizando arteramente ao seu sobrino bispo de Santiago; desposuíndo nunha farsa de xuízo dentro da igrexa do monasterio de Xuvia, -con complicidade do abad Antino (antecesor de Munio no mosterio do Conde)- ao campesiño Liuva de Neixa (Xuvia) do seu pomar, ou saír indemne do desastre dos almorávides en Sacralinas polo que el creu milagrosa intercesión do patrón da súa familia e outorgar logo Domirón, en agradecimento, ao patrón do seu mosterio. Defensor do seu rei, D. García, o Conde máis poderoso de Galicia veríase probablemente obrigado a entregar como refen [en fosterage] ao seu fillo D. Pedro ao rei ‘usurpador’ do reino de Galicia, Alfonso VI. A súa vida ten en certa forma certo paralelismo coa do, case contemporáneo seu, Ruy Díaz O Cid. Tivo que servir con fidelidade a un rei usurpador violentando a fides vasallática debida ao seu señor o rei D. García de Galicia.

TRADICIÓN ÉPICA PORTUGUESA. A TOMA DE OVIEDO E CEGUEIRA DO CONDE

Un personaxe así forzosamente deixaría unha profunda pegada quizá nunha épica, se cadra familiar, que non conservamos ben, e mesmo se nos nega,  [apenas conservada] a través de contos desenvolvidos pola tradición [historiográfica] nacional portuguesa que adoitaría como propias as fazañas deste nobre da Terra de Trasancos. Neste sentido nas Sete partidas o rei D. Alfonso X sinala a existencia desta tradición ao dicir que

[…]   acostumbraban los caballeros quando comían que leyessen las historias de los grandes fechos de armas que los otros ecieran et los sesos e los esfuerzos que hobieron para saber vencer et acabar lo que querien. Et alli do non habien tales escripturas, faziendo retraer a los caballeros buenos et ancianos que se en ello acertaron; et sin todo esto aun facien más que los juglares non dixiesen antellos otros cantares sinon de gesta o que fablasen de fecho darmas.  [E iso mesmo facían -dí o rei criado en fostergage en Allaríz-] que cando non puidesen durmir, cada un na súa pousada, facíase ler e retraer estas cousas sobreditas e isto era por oíndoas crecíanlles os corazóns e esforzábanse facendo ben, querendo chegar aos que outros fixesen ou pasasen por eles.](12)

A memoria do Conde D. Froila Vermúdez, perdida fai séculos na Terra de Trasancos, ben merece como homenaxe a mención dun destes contos, onde repousa, sen dúbida, entre o mito épico un fondo de verdade.
Así nos relata o Conde de Barcelos a intervención non exenta de matices heróicos na toma de Oviedo deste Conde, do cal o o seu sartego, como a sua lembranza perdida hai séculos na Terra de Trasancos, ben puidera se-lo mesmo, ou semellante ó que de boa factura e sen cuberta foi ata hai pouco utilizado fronte ao ábside do mosterio de Xuvia como lavadero público. Sic transit Gloria.

Asedio de Acre

Asedio de Acre. Miniatura medieval.

O Conde D. Frojaz Vermuis foi homê de grandes feytos, e querendo ganhar o reyno a el Rey Dom Afonso de Leão, que emtom começava a reynar, com ajuda do Conde Dom Rodrigo Romães, lidou com elle no couto de Masora, que hé entre Vilhalva, e Betanços, e foy vencido este Rey. Este Rey Dom Afonso a pouco tempo foy cercar a vila de Ovedo, e estando combatendo com sá hoste, apareceo este Conde Dom Frojaz Vermuis, que vinha a lidar com elle, e os do arrayal virom o pendom o seu, e conheceromno, e dixerom a el Rey: Senhor mais avedes que fazer, cá o pensades; ca ou Conde Dom Frojaz Vermuis vosso imigo vem alli com gram companha, e percebedevos como lidedes com elle, ca elle lidar quer com vasco. A esto lhe respondeo el Rey: Fazede vos ou combatimento, o mais aficado, que puderdes, cá o Conde Dom Frojaz Vermuis de tal feyto hé, que nom comete ninguem, se lhe tem as costas voltas, e de nosso imigo; que elle he oje, será nosso amigo; ca eu conheço bem sá bondade, ca elle nos ajudará assi como agora veredes. O Conde Dom Frojaz Vermuis chegouse a cerca do arrayal, e ordenou suas hazes, e esteve atendendo, se iria o Rei Dom Afonso a lidar com elle, e elle vendo, que o seu feyto do Rei nom era, se nom combater a vila, dixe aos seus, que bem entendia ou talanto do Rei, e o per que a quillo fazia; e que nom era, se nom pello ganhar por amigo, e por vassallo; e que descavalgassem dos cavallos, e lhe fossem a fazer serviço: ca pois elle em si mostrava tam grãde cortesia/, q[ue] maior razom era fazerem elles feytos, q a mostrassem alli, e forom a ou combatimento, e fizeromno tam rijamente, que por força ou Conde D. Frojaz Vermuis, e os seus entrarom os muros dá vila, e do trabalho, que hi filhou o Conde, que recebeo, e das quedas, que caio de cima dos muros, cegou dous olhos; e o Rei foy dentro da vila, e viu como ou Conde era cego e pezoulhe tanto, que mais nom podia, e dizia: ah Deos senhor, porque me fizestes tanto mal, que oje eu perca tam bon amigo? eu antes quizera perder o Reyno, e a vila, ca eu cedo cobraria todo pola bondade delle: alli as sás lagrimas erom muytas, e maldizia ou dia, e a hora, em que nacera, por q[ue] o perdera; alli lhe deo do seu Reyno, e dás sás terras bem quanto llo quiz. Este Conde D. Frojaz Vermuis foy cazado com D. Sancha e fez em ella.
5. Dom Rodrigo Frojaz de Trastamar.
6. Dom Vermui Frojaz.
7. O Conde D. Pedro Frojaz

D. Grixevera fez o mosteyro de S. Martinho de Iunca, e jaz hi. D. Moninha Frojaz, q fez o mosteyro de Pedroso e jaz hi, e foy cazada com D. Velloso. (13)

Logo deste fermoso relato do Conde de Barcelos pasemos a outras fontes [máis fidelignas].

 

NOTICIA DUN CRIME VERDADEIRO E ESPANTOSO

A Historia Compostelana, verdadeiro tesouro de información pese á súa parcialidad, non mostrou nunca especial simpatía polo  Clan Pétriz  [enfrontado a Gelmírez] e fala deste conde con acritude.

Notario observando marcas en el litigio Forcarey Cerdedo

O Supremo falla por segunda vez a favor de Forcarei no litixio  polo deslinde con Cerdedo. Imaxe de arquivo do Faro de Vigo do notario constatando a existencia de marcas nas penas, como defendía Forcarei. Púxenlle preito a un crego/ Polas augas dun regueiro/ Perder, perdín  canto tiña,/ Pero amolar, amoleino!

Sabido é que as disputas por herdanzas de terras ou deslindes entre familias galegas son tan antigas como a mesma Galicia. O clan familiar dos Froilaz non sería unha excepción.
O enfrontamento familiar entre o bispo de Santiago Gudesteo sobrino de Froila Bermúdez e este Conde, orixinouse ao reclamar ambos a propiedade de certas uillae, minúsculas aldeas compostas por unha pequena casa do señor cun gran espazo perfectamente deslindado abarcando á aldea no seu interior. Unha nimiedad si temos en conta a enorme extensión do patrimonio do Conde dono da maior parte dos territoria desde o Tambre ata a costa noroeste de Galicia, entre a Terra de Trasancos e a Terra de Ortigueira. O caso é que estalou unha auténtica guerra entre eles. Chegada a cuaresma decidiron asinar unha tregua, unha especie de paz de Deus, temporal segundo a Compostelana garantida baixo xuramento de fidelidade.

castro-vilareducida

Uilla Platanetum. O Val. Narón. Uilla é termo polisémico, também em Galiza se chama uilla [, 133-155] a casa labrega [em Gales, gwelle, o welle, se nomeando a renda gabal, “gabela”], e se chama uilla tambem á casa-pazo do nobre propietario e ao lugar ou conxunto de lugares  onde se agrupam duas, tres ou mais casas [, 134-135] que parece corresponderse institucionalmente com a irlandesa baile 22 “place, lugar, bailía 23″ [, 92-98; b 129-200] – 22. Assinala Sullivan/O’Curry como a palavra Baile tinha uma ‘segunda aplicação’ no composto Baile Biatach, ‘or Bally of the victualler or steward’ [,92], Compreendia na Irlanda alto medieval umas 24 casas, ‘and was a true political subdivisión of the Tuath, corresponding to the Latin Pagus. A cada Tuath tinha em Irlanda 30 Baile Biatach. Que vêm sendo o conceto de uilla, uilla Platanetum, uilla Quintana galaica, aqui apressentado. 23. Sullivan/O’Curry, assinala também que a expressão mbi Baile “an ever boiling pot”, ‘é só uma forma figurativa de expressar a existência da Casa sempre aberta’ [,85], pero nos sabemos que representa a obriga do uillicus de biatach dar xantar, colleita ou collaçom ao Señor Natural.

O que ocorreu impresionou vivamente ao pai Florez que estremecido recrimina con adjetivos durísimos ao noso Conde:

 

800px-English_-_Martyrdom_of_Saint_Thomas_Becket_-_Walters_W3415V_-_Open_Reverse 2

Chegou o Conde (D. Froila Bermúdez) a persuadirse de que o prelado non torcería a súa constancia por mor da carne e sangue do o seu tío; e como os grandes señores senten máis a contradición por estar máis afeitos ao seu gosto, trazou a última vinganza e a maldade de quitarlle a vida ao bispo. Para isto amontoou circunstancias que agravaron a súa perversa intención, valéndose da paz, engadindo xuramento, escollendo o tempo santo de Cuaresma, en que o prelado retirábase a Padrón para consagrarse ao xexún e misterios da nosa Redención. Alí enviou o Conde aos seus comisarios que lle falasen. Recibidos de boa fe polo bispo; sentounos á súa mesa e como familiares dispúxolles leitos na sua cámara. Cando o viron durmindo, saíron paseniño a percura do Conde, que esperaba no campo coa súa xente, e non quería faltar á maldade. Entraron moi quediño e chegando á cámara, mataron ao bispo, despedazándolo dun xeito inhumano (14) [Imaxe. Miniatura dun psalterio inglés representando o martirio de San Thomas Becket]

traslado a Iria do Apostol moeda fernando II

Traslado a Iria do Apostol Santiago, óbolo do rei Fernando II de Galiza, Compostela. Museo Catedralicio.

Así trágicamente morrería a mans do tío, na canónica de Iria, o bispo de Santiago, Gudesteo, sobriño do Conde Froila Bermúdez.

O cabeza do clan nobiliar trasanqués, o máis importante de Galicia desde o derradeiro cuarto do século XI parece xogar un papel relevante nas guerras fratricidas entre os fillos de Alfonso I O Magno segundo recolle a tradición épica portuguesa algo esquecida pola historiografía galega.

O CONDE DE BARCELOS CONTA MAIS FAZAÑAS DOS PETRIZ

Ao ter esta dinastía originaria de Trasancos uma relación mais que estreita com Xuvia, onde residia o Conde, e Pedroso, o monasterio de Munia, consideramos de interese a contextualizada exposición dun lendario relato recollido pelo Conde de Barcelos, un conto épico que non ultrapasa esta consideración mas xurdido duns feitos históricos relevantes.

CONTEXTO HISTÓRICO DO RELATO [DO CONDE DE BARCELOS] NUN CONFLITO ENTRE TRES REINOS

Fernando-I-Diurnal

Diurnal de Fernando I e Sancha. USC

Velho e fatigado o rei magno Fernando I, in Legione et in Gallecie, aproveitaria unha ocasión favorável, a circunstancia de ter reunida en León sua familia, os cinco fillos, tres infantes e dúas infantas, xunto con toda sua corte en pleno, prelados e magnates, para dividir o reino, de acordo co principio -hai quen sustenta o contrario- do concepto patrimonial da monarquía.
A partilla debería por como rei de León, [supostamente] ao mais vello, mais como nun drama de Shakespeare, o rei faria unha mala partilla ao entregar o trono [supostamente] destinado [segundo pretende a historiografía de Castela-León] aos ‘herdeiros directos dos reis godos’, ao segundo en idade.

AS PERSONAGENS

Sancho, o mais vello dos infantes, era un home de bon porte, de carácter fero, superado pola sua temeridade -tinha duas das tres cualidades que,segundo o rei D. Alfonso X [IX de Galicia], catábanse na antigüidade nos cabaleiros: usados a ferir e que fossem crueis.- Hoje o condideraríamos se cadra ‘primario’, ou ‘sin doblez’, incapaz como era de agocha-los seus sentimentos. Foi violento e impetuoso como seu vassalo, Roi Díaz de Vivar [ de alcume galego, non árabe: O Cid], com quem brigaria en muitas ocasións, debido ao parecido de ámbolos dous temperamentos. A Sancho deu-lhe o rei Castela.

Alfonso, o segundo dos irmáns, foi um político moi hábil, um arquetipo para Maquiavelo, com igual soltura manexou intriga, falacia e puñal. Sotilísimo coñecedor dos usos xurídicos da época, capaz de roubar, quebrar solenes juramentos, podia revestir un fratricidio (Sancho) ou unha usurpación (García) de legalidade constitucional; cádranlle a D. Alfonso aqueles versos do famoso ‘Lamento de Alexandre’ de Gonzalo de Berceo:

“Ben sei os argumentos de lógica formar, os dobros silogismos ben os sei eu falsar; ben sei á parada meu contrário levar”.

 Enganando a seu pai primeiro, consegue o reino de León, depois deixaríanse seducir pola coacción ou as mañas deste home os dous xenerais mais grandes do século: o filho do Conde Froila Vermúdez, o Conde D. Pedro, vassalo de D. García; e Roi Díaz, o Cid.

García. o león de Galicia

Garcia II Rei de Galiza. A desventura engrandece. Si a dammatio memoriae fixo que o león galego, preso e morto na cadea , polo seu psicópata  irmán, non fose representado. Facémolo nós.

A García de Galiza faille [para variar] a historiografía castelán, vae victis, xogar un mal papel injustificadamente: Tinha unha cualidade pouco convinte para un rei, bon carácter e sua bondade faríao pasar por parvo. Segundo parece o papel de árbitro que tivo que desenvolver no seu curto reinado, entre os Condes galegos e as suas seculares brigas domésticas, provocaron en mais dunha ocasión o desafecto de seus vassalos. Non estaban aqueles tempos [no último tercio do século XI] para humanistas. Se cadra podería ter sido un exemplar rei  de terlle tocado un estado menos efervescente.
As infantas Doña Urraca e Doña Elvira non herdaron nin cidades nin terras, senón o señorío das rendas de todos os mosterios da monarquía, o que mais adiante chamaríase ‘infantado’, e constituía a herdanza das raiñas e das infantas. Iso mesmo sucedia con as mulleres do clan Froilaz, donas das igrexas trasanquesas.

 

GUERRAS ENTRE IRMÁNS

Relata López Ferreiro que

Penetrado como estaba D. Fernando I do pouco avindos que prometían ser os seus fillos cando chegasen a sucederlle no trono, fixo en vida deles, como xa vimos, a partixa dos seus estados. Nada se conseguiu con isto; o fillo maior D. Sancho, xa de seu de carácter inquedo e turbulento, xulgouse prexudicado no reparto e tratou de resarcirse desposuíndo aos seus irmáns.
Contra quen primeiro dirixiu os seus tiros foi contra o irmán menor D. Alfonso, para que lle axudase na empresa, ou ó menos para que se mostrase pasivo e neutral.
A discordia dos irmáns debeu estalar pouco despois do fallecimento da súa boa nai Doña Sancha, ocorrido en 1067 (16)

Sancho I “O Forte” de Castela non podía apandar coa vontade do seu pai, contaba coa axuda dun nobre de segunda categoría, Rodrígo Díaz de Vivar, infanzón sen moita facenda que tomou o ‘toponímico [gentilicio]’ dunha aldea de Burgos. Este home, que desde a nada chegaría a percibir a partir de  1090 a cantidade de 149.200 dinares -ou uns douscentos trenta e sete quilos de ouro anuais (avaliación [ollo!] de Menéndez Pidal)- axiña espertou a envexa dos ricachos que para o amolar invitábanlle a volver picar a pedra e recoller a maica dos seus muiños.
Segundo a tradición épica portuguesa nunha das historias recolleitas polo Conde de Barcelos, o Cid e o clan dos Froilaz, enfrontaríanse defendendo aos seus respectivos señores. Ao cabo  ambos serían vasalos a desgusto do comúm inimigo.
Ambos ocupaban un destacado lugar  na hoste dos seus correspondentes señores, na Aula Regia. O Cid fora nomeado armiger regis, é dicir, príncipe da hoste real do rei D. Sancho.
Do mencionado relato despréndese que igual título podería ter polo ano 1071, [D.] Froila Bermúdez, a quen o Conde de Barcelos confunde co seu fillo D. Bermudo Froilaz que non se quixo chamar conde.
Independientemente das crónicas, cheas de parcialidad, da Idade Media, parcas coma se as redactasen historiadores ascéticos, os ‘feitos’ de D. Rodrigo Froilaz relátanse cunha soltura, dramatismo, forza dinámica e calidade literaria impresionantes pola tradición épica recolleita no Nobiliario. Tradición da que pouco coñecemos.
A grandes liñas, o contexto histórico en que transcorre o relato épico do Conde de Barcelos é este:
Atacado o rei D. García por D. Sancho, busca refuxio en Sevilla, que xunto con Badajoz, eran estados feudatarios do rei de Galicia.
Por mor de que as terras de Badajoz eran corridas por D. Alfonso de León, que quería apropiarse do tributo que correspondía a D. García, o rei de Galicia [- o mais rico, poboado e poderoso-] trasladouse á corte do seu tributario Moctamiz de Sevilla. D. Sancho e D. Alfonso  repartíronose Galicia aproveitando a ausencia do noso monarca no ano 1071, pero D. García non renunciou tan fácilmente ao intento de recobrar os seus estados, e parece ser que contaba co respaldo dos seus vasalos, entre eles destacadísimo o Conde Froila Bermúdez.
As letras castelás contan con seus romances: O ciclo poético de Zamora e o [do s. XIII] Cantar do Mio Cid.
Galicia conta coas historias recolleitas por un historiógrafo da Idade de Ouro cando as letras Galaico-portuguesas estaban en pleno esplendor; o fillo de D. Denis, rei juglar de Portugal, o Conde D. Pedro de Barcelos.
Dentro do contexto anteriormente citado creemos posible precisar o momento histórico [que inspira a ficción] dun espléndido relato do Conde de Barcelos  onde tras a tremenda forza épica se agachan feitos puntuales que deron pe ó relato da reacción galega.
A narración ten como eixo unha batalla que nos atrevemos a situar o 18 de xaneiro do ano 1071, cando o rei de Galicia, D. García estaba no [condado galego de] Portugal, á fronte dun poderoso exército como sabemos por unha reseña recolleita por FLOREZ contida no Cronicon Lusitano (17).

Era MCIX, XV Kalendas de febreiro. Os portugueses [= galegos] realizaron unha batalla contra o irmán do rei D. García (fillo) do rei D. Fernando. Tiñan entón como xefe de tropas nesa batalla ao Conde D. Nuño Menéndez; este morreu alí e todos os seus fuxiron. Así pois o rei García obtivo sobre eles unha vitoria no lugar que se chama  Pertalini, entre Braga e o río Cavado.

ÉPICA MORTE DO CONDE DON RODRIGO FROILAZ A MANS DE RUI DÍAZ O CID, NO NOBILIARIO DO CONDE DE BARCELOS

De novo veremos como ao parecer o Conde de Barcelos extrae o seu relato nunha materia de carácter épico, que máis parece ter a estrutura dun romance que dunha crónica histórica, na que destaca a forza dramática, a viveza das accións e sobre todo, a calidade tráxica que imprime ao desenlace fabuloso: a morte heroica de todos os membros da dinastía trasanca [mellor que trasanquesa], cousa que, como veremos, non sucedería así.
Convén advertir que seguindo a nosa interpretación o Conde de Barcelos confunde  ao conde  Froila Bermúdez co seu fillo  Rodrigo Froilaz; é a Froila Bermúdez e non ao seu fillo a quen se deben atribuír estes feitos.
Tamén outorga aquí o autor o título [que tomaría o seu sobrino Fernán Pérez de Trava por primeira vez] de Conde de Trastámara (lit. tralo río Tambre, Tras-Támara) a D. Rodrigo Froilaz , fillo de Froila Bermúdez, que sabemos foi almirante dos portos de Galicia e casouse con Guncina González. (18) Con todo porque creemos que este relato malia as justificables carencias de rigor baséase nun feito histórico de gran transcendencia (alterado quizá por unha tradición épica que sería recolleita e elaborada por D. Pedro) reproducímola a continuación.

5.

Dom Rodrigo Frojaz de Trastamar nom sequiz chamar Conde, pero que avia o Condado de Trastamar, e outras grandes terras. Em aquel têpo chamavaõ as grandes terras, que davaõ os Reys a os fidalgos, Condados; e por esso ae chamavaõ os demais de aquelles, a que as davaõ, Condes. Este D. Rodrigo Frojaz, em fendo muy moço foy muy guerreyro contra os Mouros, em tempo del Rey D. Fernando o que partio os reynos por seus filhos, o Infâte D. Sancho, o Infante D. García, o Infâte D. Afonso; e desta partiçom seguiose despos gram dano, porque el deo a D. Sancho mayor Castella e Navarra, e Estremadura; e deo a D. García Galiza, e o que avia em Portugal” […] [como si Portugal non fora parte de Galiza!!]; “e deo a D. Afonso o Reyno de Leaõ; e D. Rodrigo era Vassallo del Rey D. Garcia de Portugal [= Galicia, a historiografía nacionalista Portuguesa, como a Española nega que Portugal se independizara do Reino de Galicia], e vêdo el, como este Rey D. Garcia tinha hû privado, em que punha toda sua fiuza, e falava com el todos seus feytos apartadamente, e he dava muy maos consellos, extremadamente em percebimêto de guerra, que avia de aver com su irmaõ el Rey D. Sancho, e q nom falava estes feytos, nem com os ricos homes seus, nem con aquelles que em tal feyto o aviaõ de aconselhar, e servir; chamou hû dia os ricos homes, e todos a huâ voz pedirom a el Rey por merce, que lançasse de sa caza a quelle privado, e el Rey nom os creo: e o privado acrecentou em seus maos conselhos, cada dia mais; e vendo D. Rodrigo Frojaz a sa maldade, e como fazia perder a el Rey sá terra, hu dia entrou pello Paço e matou hi o privado;

A demanda do Santo Graal m, Francais 342, ano 1274, procedente de Artois. Francia

Lancelot, loita armado en cor laranxa con armas similares as do  rei de Galicia. A demanda do Santo Graal ms, Francais 342, ano 1274, procedente de Artois (France)

e el Rey ouvese desto por muy viltado; e D. Rodrigo Frojaz partiose del Rey com grâdes companhase indose a França a tirar su conselho, veyo recado a el Rey D. Garcia, que o Cõnde D. Garcia de Cabra, eo Cõnde D. Monsom, eo Cõde D. Nuno de Lara (fol. 7,n. II) lhe vinhaõ correr a terra com todo o poder del Rey D. Sancho. Em esto ouve conselho com os bons da terra, e elles todos a huâ voz o aconselharom, que mandasse por D. Rodrigo Frojaz, ca esse era o que lhe poeria pecebimento em todos seus feytos. El Rey D. Garcia mandoulhe sa mensage por dous seus cavalleyros, na qual lhe mandou dizer, que el Rey D. Sancho lhe queria filhar o Reyno; que lhe rogauva, se viesse logo para el, ca el lhe perdoava, e perdia del toda sá sanha. Esta mensage chegou a Navarra: el vendo, que el Rey Garcia era bom, e de bons feytos, verdadeyro, e que em el avia toda a verdade, veyose logo para el; e dobroulhe el Rey a contia; e os Condes D. Nuno de Lara, e o Cõnde D. Garcia de Cabra, e o Conde Monsom corriaõ lhe já a terra; e el Rey estando em Agoa de Mayas a par de Coimbra, chegou D. Rodrigo Frojaz, e el foy com el muy ledo; e demandolhe confelho, de como avia de fazer a os Condes, quelhe corriaõ a tera; e elle lhe respondeo; senhor, eu leyxey a terra de Portugal por fazer aguizado, por que era vosso vassallo, e nom demadey conselho com el Rey D. Sancho, por que era certo, que era vosso imigo, e ora venho por servirvos, e por deservir a el; e vos senhor nom devedes de aver batalha com Condes, mas mandade hi estes bons fidalgos de Portugal, co quem tenho grâdes devidos; e eu yrey hi com elles, e ou elles venceraõ, ou eu hi morrerey com elles e el Rey dixe: entedo, que tal sondes vos; que bem posso ser escuzado desta fazenda por vos; mas eu quero hi ser; e em esto parecerom os pendoês dos Condes e el Rey dixe, que os ferissem; e a batalha foy muy crua, entre os Portugueses, e os Castellaos; e D. Rodrigo Frojaz entrou pellas hazes, e seus irmaos, o Conde D. Pedro. Frojaz, e o Conde D. Vermui Frojaz, e alli foy a batalha muy grande;

Ilustración da famosa obra A Demanda do Santo Graal, representando o castigo do Rei Bagdemagus, por sua soberba  ao saír do mosteiro  co escudo branco coa cruz vermella, armas do mellor e mais puro cavaleiro, alí custodiado. O rei e castigado polo cavaleiro branco- pese aos xestos de ánimo do seu armiger também vestido en laranxa-,  que o alcanza no peito coa mortal lanzada. (https://thegrailquest.wordpress.com/)

assi q os Castellaos a nom puderom sofrer, e morrerom hi Castellaos 540. e morreo hi o Conde Dom Fafes Sarracem, q era rico home, e muyto honrado, e muytos dos seus cavalleyros, e outra muyta conpanha de Portugal [= Galicia], q passarom de 220 cavalleyros; Este D. Rodrigo Frojaz foy mal ferido em ponto de morte. A el Rey D. Sancho forom estas novas, como os seus eraõ vencidos, e foy desto muy sanhudo, e juntou todo su poder, e veyo sobre el Rey D. Garcia, hu estava em Santarem, e el Rey D. Garcia ouve su confelho com os bons, que com el estavaõ, e hus diziaõ, q o poder del Rey era grãde, que defendesse sas fortalezas; e utros dizaiaõ, que vinhaõ muy agudos para a batalha pellos parentes, que lhes matarom em primeyra fazenda, e que por esto, q era bem de espacar a lide, e quando se quizesse tornar el Rey D. Sacho, entom seriaõ mais poucos, e cansados; e achariaõ a lide mais resece.

Lanzarote de lago

Cabaleiro nunha actitude que foi asociada ao kung-fu. Libro de Lanzarote do Lago e outras Novelas Arturicas, Norte de Francia S. XIII.  Beinecke Rare Book & Manuscript Library, MS 229, fol. 326r

D. Rodrigo Frojaz respondeo: senhor el Rey D. Sancho he de mayor poder que vos, e ha mores longas, e a longa pode soster melhor a guerra, e irvos ha conquerendo o reyno pouco a pouco, e vos avede fiuza em Deos, e no juramĕto, q feze Rey D. Sancho a vosso padre, quãdo vos deo este Reyno, que vos nunca delle desapoderasse, e avede fiuza em estes bons fidalgos de Portugal, que sempre guardarom verdade e lealdade, e ide á batalha, e mandade a o Conde Dom Pedro Frojaz, e a Code Dom Vermui Frojaz meus irmaos, e a o Conde Dom Garcia, e a o Conde Femao Pires meus sobrinhos, que vamos de hum e destes muy bons fidalgos Portugueses, e leyxade a nos a escolheyta delles, quaes iraõ, e dadenola dianteyra; e el Rey, e todos os fidalgos forom em este coselho; e postaraõ suas hazes na quel campo, em que estaõ hora as vinhas. E D. Rodrigo Frojaz acaudellou a quelles, que hi estavom, e olhou hu estava el Rey D. Sancho, e  rompeo por todas as hazes; e a lide foy muy grande, e muy crua; e D. Rodrigo Frojaz esforcava muyto aquelles, que o acompanhavaõ, e faziaõ grandes feytos pello corpo; alli foy a perfia grande entre elles, de hus e dos outros; alli, que os Castellaõs nom puderom sofrer, e chegou alli, hu estava el Rey D. Sancho, e prendeo, ca hi forom os Castellaõs vencidos; e D. Rodrigo Frojaz mandou dizer a el Rey D. García, que el Rey D. Sancho era preso; e que chegasse hi, e entregarlhoia; e os mensajeyros forom estes: D. Gomes Echiguis, que foy muy bom fidalgo; este foy o primeyro, que pos a lança em el Rey D. Sancho. O outro foy D. Moninho Hermigis. Este fez em esta lide muyto bem pello corpo, e na primeyra lide de Coimbra derribou do cavallo o Conde D. García de Cabra, e outros muytos cavalleyros, ca elle era de gram força, e de gram coraçom; este foy na lide, que ouve o Code D Frojaz Vermuis com el Rey de Leaõ, e foyna entrada de Astorga, quando a entrou o Conde D. Frojaz Vermuis; e a D. Rodrigo Frojaz abriromselhe as chagas, que ganhara na primeyra lide, porque ainda nom era bem guarido; e dixe a os mensageyros, que fossem azinha com esta mensage a el Rey, ante que a alma lhe saise do corpo; e os mensageyros, forom a el Rey, y dixeromlhe a mansaje; e el Rey foy muy ledo da prissom de su irmaõ, e foi triste, por que se temeo de perder D. Rodrigo Frojaz; e chegou logo hi o Cõde D. Pedro Frojaz su irmaõ, e dixe: Señor, bom presete vos tem a qui meu irmaõ, mas perdeo o corpo; e dixe el Rey com grandes suspiros, e lagrimas: se el perdeo o corpo, ganhou gram prez e honra a os de su linhage. Dixe entom D. Rodrigo Frojaz: senhor, sondes entregue de vosso irmaõ, que vos queria deserdar do reyno; e el Rey dixe: sisom. D. Rodrigo Frojaz lhe dixe: agradecey a Deos, e a eses bons fidalgos de Portugal, ca sempre forom bons a os senhores, e amarom verdade, e beyjoulhe entom a maõ, e encomendou a alma a Deos, e morreo ante, que el Rey de ahi patisse; e el Rey entregou logo el Rey D. Sancho a quatro cavalleyros, que lho guardassem; e el foyse por o alcance dos Castellaõs. Aquelles cavalleyros, a que el o entregou, nom pugerom em el guarda, qual devirom, e fugio, e foyse para hua serra, onde achou grã parte dos seus. Estando alli apareceo hu pedom, e hus 300 de cavallo, e dixerom a el Rey D. Sacho: senhor, vemos vir hu pedom verde, e parece o de Rui Diaz o Cide; e el olhou por elle, e conheceo, e desto foy muy ledo, e dixe a os fidalgos: alegradevos, e esforzade os coraçoes, ca Deos quer q eu cobre o meu reyno, q me tem forçado meu irmao el Rey D. Garcia, pois sai da prisom, e vi a morte do bom D. R. Frojaz, que me prendeo, e me chega a bemaventurado Rui Diaz. El Rey D. Garcia, tornandose muy ledo do encalço cuydando, q tinha preso el Rey D. Sãcho su irmao, e desto se vinha muyto louvando a os fidalgos, pero q se maldizia de la perda, q fezera do bom fidalgo D. R. Frojaz; e departindo em esto virom vir el Rey D. Sancho y conheceo o pendom de  Rui Diaz; e lli foy el Rey D. Garcia ferir em elles, e a lide foy muy grãde e perfiosa, por q os del Rey D. Garcia eraõ cãçados da primeyra lide; e polla virtude de Rui Diaz foy preso el Rey D. Garcia, e mortos muytos, e muy bõs de huã parte, e da outra; e alli morreo o Cõde D. Pedro Frojaz e D. Vermui Frojaz irmaõs de D. Rodrigo Frojaz, e dous Condes filhos de D. Pedro Frojaz. O Code D. Rodrigo Frojaz o bom foy cazado com D. Moninha Gonçalyes filha de D. Goçalo Medes da Maya o Lidador, e de D. Leonor Viegas…” (19)

Termina o nobiliario de D. Pedro este relato épico, dun modo que nos recorda o último acto dunha ópera, coa prisión do rei de Galicia e morte de toda a familia condal trasanca.
Saliéntase ao longo do relato unha virtude da nobreza galega que afunde as súas raíces na Idade do Ferro: a devotio, a fidelidade vasallática. Fidelidade que, certamente, caracterizaría a esta nobre dinastía e terá o seu arquetipo na figura de D. Pedro Froilaz, Maior Conde de Galicia.

IKURIO

Iku-rí(g)o.  General celtogalaico O Maior inter Comites de Galiza, D. Pedro Froilaz “e o tánaiste [,26], “cabeça de família”, dirige no seno da Fintiú (co-propriedade) Celta, um holding de territórios políticos e propriedades do clã [b, 130-234], secularmente aglutinados na prosápia por herança ou casal, explodido em regime pro indiviso recebendo a cada membro seu quinhão ou quota-parte [b, 153-155]. No caso da Terra de Trasancos, a Casa (fine, linhagem) Prolix Petriz [b, 53-200] está encabeçada pelo conde de Trava, Dom Pedro Froilaz [maior inter comites de Galiza; um maior comitum equivalente ao chamado na Irlanda Rí Ruirech] e por seus irmãos; seu filho Fernando Péres, conde de Trastámara e sucessivos “cabos do clã”  [Tánaistí] [Cal Pardo] até a morte sine semine em 1261 do derradeiro deles Dom Rodrigo Gómez , Princeps Gallaeciae e dos comitatos, Mór Túatha [,21 ss] de Montenegro, Monterroso, Limia e Sarria, derradeiro maior comitum (Rí Ruirech) Petriz direito, também chamado na Irlanda Rí Cóicid, “Rei de Província” [sinônimo de reino, Provincia Gallaecia, “Reino de Galiza”  [b, 54-234] ; [p, 152-168]. Segundo no reino em hierarquia, posesor de múltiplas trebas o Princeps Gallaeciae [como o Rí Ruirech, mostrando as instituições galaicas afinidade com as irlandesas do Críth Gablag] só tem em cima ao Rex in Galletia, ao Rei de Galiza; só é vassalo [e também é tutor no fosterage dos infantes], de Alfonso Raimúndez [á, 431] , Fernando II, Alfonso VIII (IX de Leão) [á, 432], etc.,  do Ard Rí, “Alto Rei, Imperador”  [á, 415-433].”  

EPÍLOGO

Eliminado políticamente o rei de Galicia no mesmo ano de 1071, os reis de Castela e León reúnense en Burgos para repartirse o botín do rei García [: o maior, rico e poboado reino peninsular,  Galicia].
Sancho firma diplomas como reinante en Castela e en Galicia.
A concordia durou pouco. A primeiros do ano 1072, Sancho derrotaría nos campos de Golpegeira, preto de Carrión, a D. Alfonso e Doña Urraca, que manexaba, polo que parece, aos seus irmáns como quería, fixo que se desterrara, “para protexelo”, a D. Alfonso, como fixera con D. García, mandándoo á Corte do seu tributario, o rei mouro de Toledo.
Pero o astuto Alfonso tiña recursos, o resultado destes quedou na memoria popular en forma dun romance: o cantar do cerco de Zamora, onde o nobre Arias Gonzalo advirte ao rei:

Sobre el muro de Zamora
vide un caballero erguido;
al real de los castellanos
decía con grande grito:
—¡Guarte, guarte, rey don Sancho,
no digas que no te aviso,
que del cerco de Zamora
un traidor había salido:
Vellido Dolfos se llama,
hijo de Dolfos Vellido […]

800px-Sancho_II_de_Castilla_(Ayuntamiento_de_León)

Sancho II de Castela, imaxinado nunha pintura romántica do Concello de León. wikimedia commons.

, e ficou na historia coa violenta morte de Sancho.

Sancho, o Cid e a hoste, cercaban Zamora. A cidade íase a render, e ocorreu o milagre. Un ’emisario de Doña Urraca?’ émulo de Mucio Scevola tería unha intervención máis feliz con D. Sancho que con Porsenna o romano. O 7 de outubro de 1072, entrou no campamento castelán e atravesou ao rei D. Sancho cun certeiro venable. Mentres Scévola foi un heroe exemplar para o mundo clásico, Belliti Adelfis magni traditoris será rexeitado pola mentalidade cabaleiresca do século XI e desta forma, recriminado polos monxes redactores do epitafio, quen no sarcófago de don Sancho, no monasterio de Oña, panteón dos Condes de Castilla, escribiron:

Sancho, corpo de Paris, Héitor feroz coas armas pecháronte neste sartego xa feito tebra e po. (20)

chapitelonosindesvan

Lámina pág. 66 da presente obra e capítulo aquí transliterado, Narón, un Concello con Historia de Seu III:  A Terra de Trasancos ollada Dende os mosteiros de San Martiño de Xuvia e San Salvador de Pedroso na Idade Media. Concello de Narón. Editor 1992  ]

 Esta guerra foi de gran impacto para todos os estamentos dos reinos cristiáns nela involucrados.
Alfonso e García estaban en terra de mouros no destierro cando morreu Sancho. Non ten explicación que o rei de Toledo deixase marchar a Zamora onde estaba Doña Urraca ao rei Alfonso. Non sabemos si tivo ou non que ver nesa morte, pero desde ese momento Urraca levaría o título e dereitos da condición regia.
O [tardio] poema do Cid conta como Ruy Díaz contentárase con facer xurar ao rei unha protesta pública de inocencia para aceptalo como señor ‘en Santa Gadea de Burgos, do juran los hijosdalgo’.
En tanto se achegaba D. García e o Cronicón Compostelán: A Historia Compostelana  inserida ao remate do tomo XX da España Sagrada refire que tralo triunfo de Alfonso sobre Sancho].

Enteirado destes feitos o irmán deste, García, que fora botado ao exilio de Sevilla, dirixiuse xunto ao seu irmán Alfonso, que como dixemos gañara un reino, con máis satisfacción que fortuna, pois este Afonso, aconsellado pola súa irmá Urraca, prendeuno o día III dos Idus de febreiro da Éra MCXI (13 de febreiro de 1073) e o fechou na cadea , téndoo alí ata a súa morte.

O rei García morrería en VI feira (venres), o día XI das Kalendas de abril da Era de  MCXXVIII (22 de marzo de 1090); ao seu enterro acudiron case todos os bispos e abades de Galicia e León, e o enterraron cos honores reais que en vida lle foran negados (21).

OS PETRIZ E ALFONSO VI

Convencer aos Froilaz da nova legalidad foi doado?, deixaríase a familia levar das razóns de estado alegadas polo rei Alfonso VI? As razóns que dera Alfonso VI aos vasalos de D. García viñan ser que conviña telo resgardado dos seus inimigos porque era moi débil.

Podemos asegurar que Alfonso VI foi o aio do Conde D. Pedro Froilaz, como se desprende da donación por Doña Urraca de Sobrado aos fillos do Conde. César ao falar dos Galos di que os seus fillos non aparecían en público cos seus pais ata tomar as armas.

Briugú 4

Em 1578, un axente aduaneiro chamado John Derricke,  con sede en Drogheda pagado por  Sir Henry Sidney, Deputado de Irlanda pola raiña Isabel I, escreveu un libro, en realidade un libelo: Image of  Ireland, ridiculizando o que o colonizador consideraba violento e incomprensible carácter irlandés, e rudas e bárbaras costumes, contrapostas aos refinados modales ingleses. De este modo xustificaban – que cousa tan familiar para os galegos-, a conquista, ocupación e goberno de Irlanda – ata hoxe-,  por Inglaterra. Na imaxe dous briugús [palabra do vocabulario institucional celta,  berce do iantar, conducho e collaçom (Brugaid biata dam), institución con berce (sic) no galaico Breogo, Berobreo e Breogán]  preparan o preceptivo xantar ao señor e séquito [, 136 ss]

En Galicia, como en Irlanda e entre os germanos, afacíase entre os nobres mandar criar aos fillos con pais adoptivos dunha gran casa [o que se chama  fosterage]. Neste contexto e caso concreto Sería o Conde D. Pedro un refén criado na casa de D. Alfonso como garante da inactividad de Froila Bermúdez, que non morre ata 1091?
Probablemente si, e a documentación de Xuvia parece suxerir que o Conde Froila Vermúdez só aceptaba a Alfonso VI como rexente de Galicia, non como rei. Nestas condicións e forzado polo feito de te-lo seu fillo como refén de don Alfonso, o Conde Froila Vermúdez loitaría como vasalo ao lado -e o desastre de Sacralinas así o mostra- do rei, mais sen recoñecelo nunca.

Pola contra, ben ou mal, o fillo de Froila Bermúdez, o Conde D. Pedro e Alfonso VI, o seu [aio], ‘pai’ adoptivo, parece que se entenderon. A familiaridade da relación entre o Conde D. Pedro e o Conde de Galicia, o nobre burgundio Raimundo, casado coa filla de Alfonso VI, Doña Urraca, pode ser comprendida neste contexto tal e como deixa ver imprecisamente a Historia Compostelana, e tamén a paciencia que mostraría o Conde D. Pedro Froilaz con a raiña Urraca, no longo calvario para impoñer a Alfonso Raimúndez como rei de Galicia.

 

Alfonso VI Tumbo A


[lámina pág. 68]  Afonso VI. Tombo A. Catedral de Santiago

As liñas da política desenvolvida por Alfonso VI parecen, vistas desde a [historiografía pro castelán da] última década do século XX, ter dúas direccións: unha, afianzar a supremacía de Castela-León sobre Galicia e os estados cristiáns e musulmáns; outra, tratar de introducir as novas correntes relixiosas que causaban estragos en Europa, nos seus reinos: a liturgia romana e a cultura dos grandes mosteiros franceses. Isto último contaría en Trasancos co apoio forzado polas circunstancias da familia dos Froilaz. En canto ao primeiro, D. Pedro abofé que non ía consentir que sucedese nunca.
Como dixemos, D. Froila Bermúdez morreu un ano despois do falecemento do seu señor o rei D. García, en torno ao 1091 -e non no ano 1089 que figura na [minuta coa] noticia do traslado do seu corpo ao monasterio de S. Martín de Xuvia- coa amargura de ver ao rei polo que tanto se esforzou [a el debemos atribuír con probabilidade as fazañas que o Conde de Barcelos atribuíra ao seu fillo D. Rodrigo Froilaz ] morto no cárcere.

uilla de Quintana,Quintá

MAIOR COMITE [Desenho ideal de Carlos Alfonzo baijo minha direção para Caminhos Milenários. Vigiado por seu cão de caça Ulgario e pelo Mór Comite de Galiza Dom Pedro, o rei dom Afonso corre ao colo de Munia [Froilaz], que o recebe em 1113 à porta de sua uilla. Munia e Dom Pedro Froilaz doaram ao Rei uilla Ferreoli famosa pela caça maior da vizosa, desde então, Fraga do Rei dom Alfonso. Cem anos depois no lugar, em 1213, o neto deste rei, Dom Alfonso VIII de Galiza e IX de Leão fundou ex novo a Vila Medieval de Ferrol, como fundasse em 1208 a vila da Coruña [Crunha]. Pese a minhas recomendações, mais por ignorância e confusão dos distientos conceitos UILLA fundiaria/ VILA urbana, que por falta de interesse, Ferrol, minha cara cidade natal, não celebrou seu oitavo centenário o ano pasadoo. Nem uma missa em memória do fundador o rei Dom Afonso VIII de Galiza, etc.] O tánaiste, “cabeça de família”, dirige um holding de territórios políticos e propriedades do clã [b, 130-234], secularmente aglutinados na prosápia por herança ou casal, explodido em regime pro indiviso recebendo a cada membro seu quinhão ou quota-parte [b, 153-155]. No caso da Terra de Trasancos, a Casa (fine, linhagem) Prolix Petriz [b 53-200] está encabeçada pelo conde de Trava Dom Pedro Froilaz [maior inter comites de Galiza; um maior comitum equivalente ao chamado na Irlanda Rí Ruirech] e por seus irmãos; seu filho Fernando Peres, conde de Trastámara e sucessivos “cabos do clã” [Tánaistí] [Cal Pardo] até a morte sine semine em 1261 do derradeiro deles Dom Rodrigo Gómez Princeps Gallaeciae e dos comitatos [mór túatha] de Montenegro, Monterroso, Limia e Sarria, derradeiro maior comitum (rí ruirech) Petriz direito, também chamado na Irlanda Rí Cóicid, “Rei de Província” [sinônimo de reino, Provincia Gallaecia, “Reino de Galiza” [b, 54-234; p, 152-168] O tánaiste, “cabeça de família”, dirige um holding de territórios políticos e propriedades do clã [b, 130-234], secularmente aglutinados na prosápia por herança ou casal, explodido em regime pro indiviso recebendo a cada membro seu quinhão ou quota-parte [b, 153-155]. Segundo no reino em hierarquia, posesor de múltiplas trebas ou terras o Princeps Gallaeciae [como o Rí Ruirech, mostrando as instituições galaicas afinidade com as irlandesas do Críth Gablag] só tem em cima ao Rex in Galletia, ao Rei de Galiza; só é vassalo [e também é tutor no fosterage dos infantes], de Alfonso Raimúndez [á, 431], Fernando II, Alfonso VIII (IX de Leão) [á, 432], etc., do Ard Rí, “Alto Rei, Imperador” [á, 415-433].

A situación xurídica do rei de Castela e León en Galicia comprometida, obrigou a Alfonso VI a poñer a Raimundo de Borgoña á fronte como Maior Comite, o segundo en rango despois do rei,  do reino de Galicia. Pretendía cunha man dar a este reino certa sensación de autonomía e, como outras veces ocorrera no pasado, telo ben suxeito coa outra.
Si o creador da dinastía [que chamamos]  Petriz, o Conde D. Mendo ‘da estirpe dos godos’ traído desde Roma polo destino á Terra de Trasancos, coa intención de ser rei de Galicia, non puido ao final cumprir o seu proxecto, desbaratado sen dúbida ao romper as galeras, naos e baixels contra o cabo Prior nunha -aunque o conto non sexa tan explícito- tempestade, convén saber que houbo na nosa historia un momento no que o Conde de Galicia,   Don Pedro ‘Petriz’ Froilaz , estivo en disposición de facer un rei da sua linaxe aínda que tivera que pactar co demo para iso. Galicia, ao noso xuízo, ten motivos para lamentar que non o fixera.
Na tendencia galega repetida durante toda a Idade Media a manterse ao marxen de León -Galicia nunca pertenceu a León, foi sempre ata o final do Antigo Reino un reino propio, independente dos demais-, escondíase a promesa de Alfonso VI ao borgoñón Raimundo, Maior Conde de Galicia (á súa morte D. Pedro herdaría o título) de que o fillo que tiña con Doña Urraca, Alfonso Raimúndez, herdaría Galicia á súa morte. No seu momento veremos como o Conde D. Pedro Froilaz conseguiu que esta promesa se cumprira logo dun longo, duro e difícil acontecer que quebrantara súa Casa e, de resultas diso, Trasancos viuse profundamente transformado.
Trataremos agora algúns aspectos da actuación do Clan Froiláz  na Terra de Trasancos, e moi detidamente en Pedroso e Xuvia.

DONA MUNIA E PEDROSO

Dun escuro e pouco coñecido matrimonio? do Conde Froila Pérez Bermúdez (só nun documento de S. Martín de Xuvia ou Tartares aparece o seu apelido Petriz, Pires ou Pérez, introducido entre o nome e o patronímico) cunha dama nobre,  Dona Lucia, tivo o Conde unha filla excepcional pola súa calidade, formación, bondade e valentía. Xa muller, Doña Munia Froilaz, dona belida das lendas, na súa longa vida gozou, con razón, de fama de Santa. A súa morte sería longamente recordada na memoria histórica da Terra de Trasancos, por ser a fundadora do desaparecido e, segundo os que a viron, fermosísimo mosteiro de S. Salvador de Pedroso.
O recordo da súa tráxica vida mantívose vivo nas comarcas veciñas como a Terra de Cedeira, antiga Arrós, dando orixe a unha lenda popular que pervivió ata os nosos días. Malia a súa condición non foi unha muller ditosa, perdeu ao seu fillo afogado no Mar da Xoiba, logo ó seu marido, que non chegaría a ver terminado o monasterio de San Salvador, que ambos facían en Pedroso en memoria do fillo, perdendo tamén dous anos despois da fundación deste monasterio, á súa filla Doña Mariña.
Doña Munia, prolix bene natorum, como correspondía á súa posición, elevadísima dentro da nobreza galega, casouse cun nobre, Payo Menéndez, dono da maior parte das terras, facendas, (uillae e serviçialias) que se estendían entre Ortigueira e Valdoviño. (22)
Como xa dixemos, a morte do seu fillo, herdeiro varón da familia, un duro golpe para Munia e Payo, causou tanto impacto popular que deu orixe a unha hermosísima lenda mantida pola tradición oral, onde a condición social de Munia sería popularizada e abaixada co paso do tempo, converténdose en campesiña, probablemente nos últimos séculos da Idade Media, cando a condición verdaderamente criminal da nobreza, excluía a posibilidade (a ollos dos labriegos), de que houbese algún bo nobre algunha vez. En realidade, Munia nunca levou o título de Condesa, ao que tiña dereito polo seu nacemento, quizá por humildade.
No anterior volume da Historia de Narón, vimos ao analizar unha serie de lendas relacionadas co Ciclo de Valverde (23) a importancia que ten en Galicia a trasmisión oral na conservación da memoria histórica, que en ocasións se remonta ata a Idade do Ferro, leva a considerar á nosa terra como un ‘vivinte fósil’, como a definiu un gran antropólogo desta centuria.
Por iso creemos conveniente achegarnos primeiro a Munia Froilaz, que vive na memoria polo impacto popular do seu drama persoal: a violenta perda  do seu fillo e do resto da súa familia pouco tempo despois.

MUNIA, LENDARIA NA MEMORIA DO SEU POBO

O recordo conservado polo pobo, a súa persistencia fronte ao abismo devorador do tempo é para nós testemuña tan valiososa como a información que dorme nos diplomas.
Un viaxeiro romántico, Francisco de Paula Mellado, recolleu así un conto un día que fixo noite en Cedeira.

 

 

Multitasking mum breastfeeds, walks on stilts and balances pot. British Library Royal 10 E iv. stilt-mum.jpg

Nodriza multi-tarea con ola do leite,  camiñando con zancos e contrapesos. Royal British Library 10 E iv.

“Nos turbulentos séculos da Idade Media, unha honrada labrega chamada Munia, nova e casada cun home a quen amaba moito, deu a luz unha criatura morta, circunstancia que fixo que a elixiran para nodriza dun neno nado dous días antes de dona Aldonza, muller do señor feudal do territorio. Alvar, esposo de Munia, por aquel entón ausentouse seguindo o estandarte do seu señor na guerra, e a labriega esmorecía e pensaba día tras día no regreso do seu marido. Un día que a Dona do castelo ausentouse un momento do mesmo para ir en romaría a unha ermida veciña, estaba Munia co tenro meniño no seu colo, sentada á beira dun río, cando de súpeto desatouse unha treboada e un raio caeu non lonxe dela. Estarrecida e arroubada polo arrepiante son  do trono, deixou caer ao neno que rodou ata o río mergullándose para sempre nas augas. Munia, case tola, diante semellante malafada arrozouse polos campos e montes, e a súa estrela guiouna ao camiño que traía Alvar, que ledo volvía ao castelo a anunciar o retorno do seu señor victorioso dos mouros.
Munia sen fala caeu esgarecida nos brazos do seu esposo, quen ao fin conseguiu acordala, e que lle explicase o terrible suceso. Alvar levou á súa esposa á cabana dun pastor que preto de alí estaba deitouna para que se recobrara mentres velaba pola súa seguridade diante da porta. Foi ao amencer logo dunha longa noite de trebón, cando o saión do castelo seguido dalgúns homes de armas chegou preto da cabana que acollía aos esposos. Eran os enviados de Doña Aldonza que ao entrar na súa fortaleza soubo da morte do seu tenro fillo e da fuxida do ama de casa. Aquela nai abatida, armada do omnímodo poder do feudalismo, ordenara que lle trouxesen a cabeza da súa vasalla, que deixara perecer ao fillo que lle confiara. Pugnaba o saión por entrar na cabana para apoderarse da súa vítima, pero Alvar botado aos seus pés estreitaba fortemente os seus xeonllos pedíndolle non lle privase dunha esposa que formaba a súa ledicia e á que amaba máis que a súa propia vida. Nada podía ablandar ao servo encargado daquela sanguenta ejecución. e xa ía, auxiliado polos homes de armas, a penetrar o asilo de Munio, cando Alvar concibiu de súpeto unha idea terrible aconsellada polo ardente amor que profesaba á súa xoven compañeira “lévalle”, -dixo ao saión-, “a miña cabeza á señora en lugar da de Munia e non turbes o seu soño. Estás tolo? Contestoulle aquel. Si, ¡polo Ceo! Accede aos meus rogos… toma esta bolsa que collín en tómaa dun castelo mouro, máis lévalle a miña cabeza ao ama e ceiba á miña esposa”. Consentiu por fin o verdugo señorial no troco, e o xeneroso Alvar baixaba o pescozo dócilmente baixo a brosa, cando se abrazou a el a súa esposa que escoitara as súas derradeiras palabras. Naquel momento, a machada levantada caeu, e feriu de morte a ambos esposos. Dous recios e ergueitos piñeiros cuxas ponlas confúndense e cuxos troncos están case o un á beira do outro sinalan o lugar da súa tumba”.

Esta é a versión dun conto popular escrito en pleno romanticismo polo autor de “Recuerdos de un viaxe a Galicia”. (24)

A morte do seu fillo, afogado no Mar dá Xoiva foi tamén en Trasancos transmitida e conservada na memoria dos pedrosanos ata a Idade Moderna, e coñecémola por un Apeo de Pedroso de 1549. (25)

O MAIOR MOSTEIRO ROMÁNICO DE TRASANCOS

Non coñecemo-lo nome do meniño pero si que Paio Menéndez e súa esposa decidiron facer un mosteiro dedicado a S. Salvador en Pedroso para preserva-la memoria e polo remedio da alma do seu herdeiro.
Pero Paio Menéndez non chegaría a ver terminado o templo, dun purísimo románico, que se construía no momento de apoxeo deste estilo, sen ningunha deturpación estilística provinte de reaproveitamento dos materiais ou adaptacións á estruturas preexistentes ó ser un mosteiro de nova creación e feito dunha tirada de acordo co programa inicial, pero esta é outra danza

pedroso4

Reconstrución ideal -por José Ramón Fernández Villares, baixo a miña dirección (1992)- do Mosteiro de Pedroso na Baixa Idade Media. Lámina pág. 71 do II volume da historia de Narón e Cap. II, aquí transliterado.

Morreu, avanzada a obra, deixando unhas importantes mandas testamentarias a S. Martiño e instituyendo como herdeira dos seus bens á súa esposa.

Sobra considerar que puido supoñer para esta rama do clan trasanco a perda do herdeiro. Por sorte Munia era, como tódolos Petriz, dunha piedade relixiosa patológica; por iso, a irmá do Conde de Trava (ligado a este topónimo non por nacer en Trava, como ligeramente afírmase) e Galicia, D. Pedro Froilaz, trala morte do seu marido acaecida en 1096, ou pouco máis adiante, decide refuxiarse e vivir retirada no mosteiro de S. Martiño, compensando coa relixión a súa soidade.

Coñecemos o testamento do seu riquísimo marido e sabemos que Munia investiría así todo o seu capital na construción e dotación do seu mosteiro de San Salvador de Pedroso e o que lle quedou, cumprindo a vontade do seu marido, deuno ao monasterio de S. Martiño, onde residiría, ata o seu morte, en compañía da sua irmá Visclávara.

TESTAMENTO DO MARIDO DE MUNIA

Este é o testamento de Paio Menéndez:

paio menendez 1

AHN Cod 1047B [ex 1041] fol 11r, regras grandes 24-36 XPS Hec est ordinacio qui ordinaui ego Pelagius Menendit per manus domino N(unno) Abbati in uita mea/ que fiat de omnia mea post excessu meo. In primis mando corpus meum sepelire in monasterium Sancti Martini/ si migrauerit in Terra de Trasanquis. Et si migratus fuerit in Terra Ortumgarie mando corpus meum sepelire/ in monsaterio Sancti Pelagii. Sed tamen in quo libet loco migratus fuerit mando mea/ hereditte tenere ad meam mulierem in uita sua et seruiat cum ea ubi ego sepultus fuero et ad obitum/ eius quo modo ipsa hereditate tenuere populata, sic ego mando idem ad monasterium Sancti Martini: [id est] uilla/ Insula integra et uilla de Martini integra quo modo ego habeo uel habere debeo per suis locis et terminus ant/tiquis; quo modo sse determinat per muro de Sancto Christóforo, et quomodo uadit per ipso muro usque a lagona [Lagoa, unha demarcatoria “mamoa”, non o lago de Doniños, ollo!] de super/ Doninos, et per illo uilar de Paonte et de inde per uisa de Brion et quomodo uadit a lagona de super Brion, et quomodo/ descendit usque in caualaria et Uilar ue uocitant Palacios iusta ecclesie Sancti Petri de Loura, quomodo se/ determinat per Doneli et de inde per Crecente, et inde alia uilla que uocitant Laura Uetera, et teneat/ eam domina Monia Froilat in uita sua, et ad obitum eius dimitat eam as monasterio Santi Martini./ Et mando ad filia mea Marina Pelagi uilla de Sauto qui iacet in ualle de dunios et semper seruiat/[…]

Isto é o que eu, Paio Menéndez, dispuxen (ordinacio quae ordinavi) mentres vivo por man do abad Don Munio albacea de todas as miñas cousas logo da miña morte:
En primeiro lugar, mando enterrar o meu corpo no monasterio de S. Martín, si a morte me sorprendese na Terra de Trasancos. Si morrese en Ortigueira, mando que se sepulte o meu corpo no monasterio de S. Paio. Pero con independencia do sitio onde vaia a morrer, mando que a miña herdade téñaa a miña muller mentres viva, e que con ela sirva ao lugar onde sexa enterrado e á súa morte, no estado en que ela tivese poboada esa herdade, así eu a mándo logo ao monasterio de S. Martín: A uilla de Ínsua enteira e a de Martín tal e como a teño ou a debo ter, polos seus lugares e terminos, como se determina [a uilla de Martín] polo muro de San Cristobo e vai por el ata a Lagoa (un túmulo) de encima de Doniños e polo villar de Paonte e de alí por Vista de Brión como vai á Lagoa de sobre Brión e baixa logo ata Cavalaria ó villar que chaman Pazos, xunto á igrexa de S. Pedro de Loura. [A uilla de Ínsua] determínase por Donelle e de alí pasa por Crecente, e outra uilla que chaman Loira Vedra (Laura Vetera) que a posúa Doña Munia Froilaz na súa vida e á súa morte que quede ao monasterio de S. Martín. Mando á miña filla Mariña Peláez, en beneficio a uilla de Souto que xace no val de Doniños e ela e o seu descendencia sirvan sempre ao mosteiro de S. Martiño.

CODICES,L.1047-B_n42 f 11v

AHN Cod 1047B [ex 1041] fol 11v, regras grandes 1-7 […] Monasterio Sacnti Martini ad Benefaciendum et omnis genus eius. Mando ad monasterio Sancti Pelagii de de Orc/tumgarie uilla Aluuci et uilla Luperius. Mando a Sancto Iohannes de Calauario iiiª de uilla Quintana/ que iacet in rio aduerso. Haec omnia quae mando et nominaui qui ea infringere uoluerit, tam de propinquis quan de extraneis/sit maleditus et excomunicatus et cum Iuda traditore comdepnatus et cum Datan et Abiron latus/ terre obsorbeatur. Ego Pelagio menendiz in hac Scripture manum meam roboro. (Signum) Era Mª. C. XX. VIIIª [Ano 1090] et quot X Kalendas Februaii. Qui presentes fuerunt. Petrus, testis. Froya, testis. Abba Petrus, confirmat. Abba Martinus, confirmat ; abba Gundisaluus, confirmat; Pelagius, pesbyter notuit. Petrus Translatauit. Esta obra factográfica Narón Un Concello con Historia de Seu  foi, seguramente, a primeira no seu xénero en Galicia, en presentar, en todos os casos, o texto latino acompañado da sua traducción ao galego e con comentarios e análises do sentido e posición institucional do texto. Esta costume hoxe xeral, non existia entón na historiografía galega.

Mando ao mosteiro de S. Paio de Ortigueira a uilla de Aluurci e a uilla de Lobeiros (Lupeiros). A S. Xoan de Caaveiro mando o terzo da uilla de Quintana que xaz contra o río (rio adverso); si alguén de entre os parentes ou os estranos, infrinxire as disposicións arriba enumeradas sexa maldito, excomungado e condenado xunto con Judas ‘o Traidor’, e tragado pola terra fique ao lado de Datán e Abirón. Eu Paio Menéndez asino nesta escritura coa miña man [Signum] e a X das Calendas de febreiro (23 de xaneiro de 1090). Era MCXVIII
Testemuñas: Pedro Froila Confirma: Abba Pedro, abba Martín, abba Gonzalo, Payo presbítero, notario Pedro tansladouno [Abba é tamén o título dos arciprestes] (26)

Cando Payo fai o testamento aínda vivía Mariña a filla de ambos. A morte do seu marido, Doña Munia decidiría ingresar no mosteiro bieito dúplice de S. Martiño de Xuvia.

Originally in three volumes, two are still in Seville, known as the Bible of Pedro de Pamplona2

“The style” – posted Peter Kidd-  “is unusual, hence Sotheby’s attributed it to “northern France (probably Paris)”, “c.1220” and Christie’s to “England?”, “c.1215”. In fact (as I learned from the catalogue desription) there is ample evidence to attribute them to Navarre or Castile, Spain, c.1230-50, as the parent volume has reliable provenance going back to Seville cathedral in the 14th century, having been bequeathed by King Sancho IV (d.1295), and apparently previously owned by his father Alphonso X (d.1284) and commissioned by his grandfather, Ferdinand III (d.1252). I had myself been very unsure of the style (thinking that both England and France were wrong, and thus hazarding a guess at Belgium), but in retrospect the script on the back should have been enough of a clue to suggest its correct origin […] in http://mssprovenance.blogspot.com.es/2013/12/cuttings-from-13th-century-royal.html

Pronto se formaría en torno a ela unha fama de santidade que se estendería como o aceite pola Terra de Trasancos. Sabemos (27) que para moitos tela no monasterio supoñería un alivio e garantía de xustiza. Para os monxes afeitos a ter no monasterio con frecuencia a Froila Bermúdez e aos seus fillos, en cambio a presenza continua no monasterio de Doña Munia e á súa irmá Visclávara ben puido ser algo incómodo, terían que andar con coidado na súa presenza ou polo menos manter as formas, porque aínda que o monasterio atopábase baixo a autoridade incontestable do abade Munio, seguramente membro da familia condal [irmán de Munia], pola posición que ocupaban, os desexos destas mulleres piadosas e o seu excesivo cio debían pesar como unha losa no mosteiro. (28)

Debémoslle todo o que sabemos de Pedroso ao grande historiador da Terra de Trasancos, D. Enrique Cal Pardo. Sabido é que ata a publicación de seu libro O monasterio de S. Salvador de Pedroso en terras de Trasancos. Colección Documental, prácticamente  nada se coñecía deste monasterio, salvo illadas referencias privadas de contexto. Coa súa publicación, a Terra de Trasancos ten o privilexio de contar cun fermoso, espléndido, titánico traballo, monumento á intelixencia que per se xustifica unha vida vizosa dedicada ao estudo. O noso […] esforzo de investigación estará cheo de continuas referencias agradecidas á seu trabalho.

FUNDACIÓN DO MONASTERIO DE SAN SALVADOR DE PEDROSO

 

Mosteiro de Pedroso

Reconstrucción por Eva Merlán Bollaín, baxo miña dirección da planta e claustro do mosteiro de San Salvador de Pedroso en base a descripción do Apeo de Pedroso de 1549 e dos restos atopados; in Narón unha Historia Ilustrada na Terra de Trasancos. Merlán, Pena, Filgeira Concello de Narón Ed.   1ª Edición 1995

Polo alcance que o Mosteiro de Pedroso, frigresía do actual concello de Narón, tería durante toda a Idade Media na Terra de Trasancos e polo interese que ten súa divulgación creemos conveniente transcribir o texto da súa fundación.

doela salvación

Lámina pág. 73

30 de xuño de 1111

Baixo o mandato do noso ínclito Redentor, que co Creador foi creado, e co Espírito Santo tres en Persoas e un en deidade permanece, Deus verdadeiro polos séculos infinitos.

promptema dyinggod

Munia Froilaz funda un mosteiro -a igrexa deste mosteiro era a maior da terra de Trasancos, e mais fermosa segundo as testemuñas do Apeo de Pedroso que a de Xuvia- en honor de San Salvador, pola alma dos seus fillos. Ata aquí todo correcto. Pero poderiádesvos imaxinar por que escolleu tan apartado sitio?  ” […] a herdade miña de Pedroso, dita Vineola [pequena viña] si queremos chamala con propiedade, e está situada no Territorio de Trasancos, contra o río Xuvia, baixo o Monte Agudo” […] onde elixín edificar unha igrexa so a advocación do noso Señor Salvador Jesucristo baixo este tenor: que ese lugar fose sempre unha casa de oración e un lugar de habitación para servir a Deus. […] que (pertenza) ás xentes que procedentes das catro partes do mundo alí quixesen facer servizo a Deus] Poderiádesvos imaxinar as razóns polas que pensa que acudirán xentes procedentes das catro partes de mundo? Non foi doado resolver o misterio. A realidade supera á ficción.

Logo, eu, Munia, devota a Deus, filla de don Froila e doña Lucía, escrava das escravas de Cristo, movida por Inspiración divina, ofrezo ao Deus e Redentor noso, polo remedio dos meus pecados e polos dos meus pais antes citados; do meu marido Don Paio e a saúde do alma dos meus fillos, a herdade miña de Pedroso, dita Vineola [pequena viña] si queremos chamala con propiedade, e está situada no Territorio de Trasancos, contra o río Xuvia, baixo o Monte Agudo, onde elixín edificar unha igrexa so a advocación do noso Señor Salvador Jesucristo baixo este tenor: que ese lugar fose sempre unha casa de oración e un lugar de habitación para servir a Deus.
Por iso prohibo que nel membros da miña familia, estraños ou persoas viles teñan parte nin para dominar [posesión] nin para mandar [jurisdicción]; senón que (pertenza) ás xentes que procedentes das catro partes do mundo alí quixesen facer servizo a Deus.

Chegoume dita villa por dereitos de sucesión do Conde D. Vermudo, avó meu e caeume en división entre os meus irmáns polos seus términos que son: polas dúas Mestas (lugar das Mestas) e logo polo medio do monte de Bazón, tende cara a Auga Luz e logo a aquela Cidade (Castro de Eiravedra) e sae polos montes ata o término de Santa Mariña e logo polo auga de Cabezal (Quambazale, 1111; Cabazal 1755, actualmente Cabezal) ata que entra no auga do río Xuvia e tende por ambas Mestas por onde empezamos antes. Dentro destes términos atópase a igrexa de Santa María, esta igrexa así como toda a ‘creación’ que alí me corresponde mando que sempre permaneza no devandito lugar.

vila-quinta

Munia Froilaz recibindo na porta da súa uilla ao rei Alfonso Raimúndez. O Conde de Trava, Don Pedro Froilaz, princeps e imperante da Terra de Trasancos a comenzos do século XII, e cabeza [tanaiste] do clan nobiliar dos Petriz ou Froilaz, foi copropietario coa súa irmán Munia Froilaz, dunha extensa fraga que ocupaba grande parte do territorio que hoxe ocupa a cidade de Ferrol. O Conde, don Pedro, membro dunha liñaxe trasanca, foi titor do rei de Galiza Don Alfonso Raimundez. Arrincandoo recén nado, dos brazos da sua nai, a infanta e logo raiña, Urraca, o conde criou coma ún dos seus fillos, ao neno infante, na Terra dos seus antepasados, Trasancos, nas partes extremas de Gallaecia. O infante, pasou boa parte da súa infancia e mocidade, xa feito rei, no Mosteiro de S. Martiño de Xuvia, e no entorno narones, baixo o agarimoso coidado de Munia e de Visclávara, hirmás do conde, fortalecéndo o seu espíritu coa práctica da caza Unxido o infante Afonso Raimúndez rei de Galiza na catedral de Santiago, Don Pedro, deulle -reservando para sí os muntarios, monteiros da dita uilla-, con agarimo ao xoven rei, de consún coa sua himá Munia Froilaz, a uilla Ferreoli -non confundir coa Vila de Ferrol fundada hai oitocentos anos polo rei de Galiza e de León Afonso IX-, coa súa famosa fraga, entón o mellor couto de caza da Terra de Trasancos, chamada dende ese momento Fraga do Rei don Afonso. Don Afonso VII, rei de Galiza, có tempo convertiuse tamén en rei de León e de Castela, e ainda en Emperador tota Hispaniae.  Un día o rei, de consún coa súa nai a Raiña Dona Urraca, dandolles o Mosteiro de Sobrado, agasallou aos fillos de Don Pedro, o seu titor, ao primeiro conde de Trastámara don Fernando Pérez e ao seu hirmao maior, o Imperante de Trasancos Don Bermudo Pérez. Pola súa parte Don Fernando e don Bermudo, os seus compañeiros de infancia – verdadeiros irmáns seus-, segundo entón se acostumaba, pro roboratione, agasallaron a súa vez ao rei, cun venabulo e cun can chamado Ulgario -o máis antigo nome de can rexistrado en Galiza- que tiña un valor astronómico. Sen dúbida lembraban os tempos da mocidade nos que os tres andaban polas fragas seguindo o rastro do porco, cecais cun can como o representado por Carlos Alfonzo, chamado precisamente Ulgario. Quen sabe?. “E ploa rúbrica real, nos Bermudo e Fernando, dámovos, Rei Adefonso un can chamado Ulgario (na versión latina cecais tradución de Ulgeiro) e un venábulo que valen quinientos soldos”.

Concédolle alí a metade da miña villa de Ferrol e os seus homes e a villa de Canido e os seus homes e beneficios que alí teño. E en Placente una herdade de ganancia; en Sarrito e Modroçi (Sarria e Morrazo) una herdade de creación; en terra de Cedeira: A villa de Brexo, coa metade de Soutelo e unha herdade na villa de Ventosa e o seu villar de Freixito enteiro, e os homes e as heredades que lle pertencen. Na terra de Ortigueira: a igrexa de Santiago de Coiña, na súa totalidade; na villa de Moncelos dúas servicialias; da igrexa de Sta. María de Barbos, unha herdade; na villa de Quintá toda a miña direitura; en Couzadoiro, toda oa miña herdade e a creación; na villa de Espasante unha servicialia; en Luama (Ortigueira) outra; en Sisto e en Pousadoiro toda a direitura; en Coiña toda a miña herdade e creación; a metade da igrexa de Santiago de Landoi; a villa de Cabanan ; a villa de Monundelos (Cuiña) coa súa direitura. Na Terra de Trasancos a villa de Anca, tanto de herdade como de creación; en Neda, a miña direitura de villa de Merdeiros [Merdarios, “lugar de augas ou fontes”]; en Santo (Sancto) a herdade que foi de Vermudo Ordoñez e de Xeloira Suárez e de María Suárez, coas súas direituras; da villa dita ‘das viñas’ en Neda a carta íntegra de toda a herdade que xace entre Ponte e Ponte [da ponte de Neda á ponte de Xuvia], exceptuada a igrexa de Santa María que é do Mosteiro de Narón, a cuarta parte coa súa direitura [a outra carta dóaa no ano 1114 a S. Martíño de Xuvia]; a igrexa de S. Mamede de Attios coa súa direitura.

castrouilla

Paso do castro a uilla medieval (deseño de Carlos Alfonzo dirixido por André Pena). É evidente que a uilla de Narón, non é un núcleo urbano, como o que hoxe ten a Fidalga Cidade. Estamos falando dun pequeno espazo xurisdiccional rural. composto por varios lugares acasarados [en Galicia non hai aldeas, hai lugares], e pola uilla dominical, precedente do pazo rural, que é a casa do Señor ou do seu administrador: o uillicus.

A miña direitura da villa de Narón, xa dita; a villa integra de Pazos; a igrexa de Santiago de Marnela coa súa direitura e villa laical co seu villar de Cova de Loira; a igrexa íntegra de San Xiao de Lamas e a cuarta de Pazos.
Na vila de Santiago na praza [foro] maior dous solares con todos os seus dereitos que están situados entre duas congostras, isto é; un deles no lugar polo que entran ao Santo sepulcro, e o outro sito entre este solar e un pazo, un terreo con celeiro, cociña e cortiña, con saídas e muros de pedra.
En Terra de Montaos [Ordes], a metade de S. Pedro de Sestano coas súas direituras; en Sta. María de Parada, unha serviçialia; na villa chamada Coteses, a metade; na villa Lurie unha serviçialia de Munión, mal home [un meigo], coa sua direitura
En Terra de Bezoucos (Besancos) a metade da igrexa de San Xoan de Piñeiros (Fene) con todos os seus dereitos, tanto da villa laical como da metade de dous campos, nos que acostumo coller seis cuartarios.
En Piñeiros, a media ocatava que merquei da igrexa de S. Salvador, a miña porción. Na villa de Maniños dúas serviçialias. En Rillo, a herdade que pertence a Payo Vistrariz e outra que foi da villa de San Pedro; da igrexa de San Vicente de Meós (Mugardos) a metade; a totalidade da villa de Crabazaes.
Na ribeira de Miño, a terra que se chama Táboa (Tabulam) con todas as súas dereituras; a miña parte enteira da igrexa de S. Lourenzo de Doso e a metade desa villa laical con todas as súas pertenenzas e a totalidade do villar de Cerceiras, con todas as dereituras sobre ele; e a cuarta parte enteira do monte de Ancos,

PORTA DE SALVACIÓN DE PEDROSO

Reconstrucción por José Ramón Fernández Villares, baixo a miña dirección, a partir dunha doela e dun capitel conservados, da Porta de Salvación do Mosteiro de San Sanvador de Pedroso.  Pág. 75 da obra Narón Un Concello con Historia de Seu aquí reproducida.  

que xace entre o río Xuvia discurrente ata o mar, e pola outra parte por Pouso e vai en liña recta ata o río Velelle (Velelle), discurrente ata a ponte da igrexa de Sta. María de Neda, con todas as suas direituras.
Todas estas cousas arriba escritas, tanto igrexas como herdades ou creacións con todas as direituras, oficios e prestaciones, dentro e fóra, polos seus términos e lugares antigos, coa igrexa que xa antes mencionei concédoas e ofrezoas ao señor Deus e Salvador noso Jesucristo, e para honor e reverencia de todos os santos, a fin de que mereza conseguir polos méritos e intercesión de todos eles a indulgencia de todas as miñas máculas [o día que me atope] ante a vista da claridade de Deus, baixo a autoridade de D. Pedro, bispo Mindoniense.
Por tal dereito, que esta a miña disposición, coa protección de Deus, sexa firme para sempre.
Oramos a ti, Señor Santo Pai eterno, omnipotente Deus, para que esta a miña disposición, en ti e por ti permaneza firme.
Si alguén, quen quer fose, intentase cambiar isto, si queira unha mínima parte, sexa excomulgado do Consorcio dos católicos, de Deus e do corpo e o sangue de Cristo e que na Terra persígao a vinganza divina, cheo o seu corpo de vermes, que lle saian por todas as partes, que perda a luz de ámbolos ollos e vaia ao inferno con Datán e Abirón comestos vivos, e que permaneza sepultado con Judas traidor de Deus; e por encima que pague á devandita igrexa dez mil soldos en moeda do Rei; e que pague o dobre de cada un dos delitos e disturbios que promovese. E que este documento sexa firme.
Feito na era de (milésima centésima cuadraxésima nona MCX (aspada)* VIIII a copia di: milésima décima nona MXVIIII) o segundo día das Calendas de xullo (30 de xuño de 1111). (29)
Eu, de nome Munia, serva entre as servas de Deus, este escrito que fixen voluntariamente, auxiliándome a graza divina, rubrico da miña man e confirmo.
Reinando o Rei Alfonso coa súa muller a raíña Doña Urraca, imperante o emperador o noso D. Alfonso coa súa muller Berenguela, desde Galicia ata Almería. (30)
D. Pedro, presidente da igrexa mindoniense, confirma este feito. Don Diego (Gelmírez) bispo da sé da igrexa de Santiago confirma. Pedro, bispo (Lucense) confirma. Alfornso bispo Tudense, confirma. Diego, bispo de Ourense, confirma. Conde don Pedro de Galicia, confirma. Rodrigo Froilaz, o seu irmán, confirma. O Conde D. Fernando coa súa muller a Condesa Doña Sancha confirma. O Conde D. Munio, coa súa muller Condesas Doña Lupa, confirma. Gonzalo Fernández, confirma. Estiveron presentes como testemuñas: Diego, Martino, Paio, Munio; Paio Cardeal, clérigo, que fixo este signo; Martino Pelagiades coengo da igrexa de Santiago e notario palatino da Curia Regia do rei D. Alfonso, fixo esta escritura e confirmouna coa súa propia rúbrica. (31)

Se ben descoñecemos cuantitativamente a extensión dás heredades doadas a Pedroso por Munia Froilaz, podemos albiscar algo.
A herdade de Pedroso era unha uilla, dita Vineola con propiedade, como subliña doña Munia Froilaz: propio vocabulo dicta Vineolam, “pequena viña”. Con todo a presenza da viña era aínda […] para uso doméstico e non [seríamasiva e] xeneralizada [para a exportación internacional por mar], como mostran os foros, ata o século seguinte impulsado ou seu cultivo pola aparición das cidades de Ferrol e Neda -o primeiro dato que coñecemos da plantación de viñas [- viño  branco, seguramente unha veriedade de alvariño,  para a exportación por mar, sobre todo a Inglaterra-]  é en Caranza no ano 1238, sendo, pola contra, [entón] abundantes as pumaregas como aínda se lles chama en Asturias, para produción de sidra da que a metade adoitaban pagar os locadores  ou concesionarios de foros deste momento como mostra un foro de Perlío mencionado no diploma de Xuvia de Adosinda Froilaz de 1116, tradición que pasaría, logo, ao pago da renda do viño.

villaequintana2Existían lugares acasarados, explotacións individuais con terras e todo o necesario para a subsistencia dentro do perímetro dunha casa ou uilla dominical, temos exemplos na Terra de Trasancos da sua presenza -en Pradeedo, O Val; e en Quintana, O Val)- á caron dunha primitiva rede viaria […] na que se dispoñían as casas [a cas o casa, é a unidade familiar] ou casais no medio das chousas ou campos cercados, cultivábanse en tenzas dividindo probablemente a terra en tres partes, unha para cereal de inverno sementada en outono [trigo], outro terzo, orxo e aveas na primavera deixando en barbeito outro terzo.

Uilla de Quintana, Quintá, O Val. Seguramente a primeira uilla medieval indentificada en Galicia.

Lintel con estrela exalfa da Uilla Quintana. Quintá, O Val. Lámina pág. 76 de Narón Un Concello con Historia de Seu volume II. A primeira identificación dunha uilla galega. -correspondente co texto aquí inserido-

Nos campos pechados o gando comía o restrollo trala colleita e o barbeito. As propiedades pro indiviso, e unha vella tradición de usos agrícolas, comunitarios, obrigan a repartir os campos abertos entre os campesiños que cultivan o mesmo en longas e estreitas franxas ou tenzas onde traballan os bois e o pesado arado, sistema quizá utilizado tamén nas estivadas, e direitos comunais na terra inculta, soutos e fragas.

Luttrell Psalte

Dous homes maiando nun monllo. Luttret Psalter. British Library.

Non podemos falar de concentración do hábitat e parece que predomina un certo illamento e dispersión. Os casales, se atendemos ó indicador dos servizos ou pago dun animal por parte do vasalo ao Señor (que ten as súas orixes alén dá Idade do Ferro) (32) presentes no Apeo de Pedroso de 1549 (33) recollidos por D. Enrique Cal Pardo e ó feito de que no momento da deposición de testemuñas no apeo estes indican que as casas estaban arruinadas conservando só os formais (paredes) das pardiñeiras ou parrogueiras (casas arruinadas por telo teito de palla) utilizadas para garda-los apeiros; teremos probablemente que os primitivos casales, “casais” de Pedroso, unidades illadas de explotación, granxas agrícolas, foron: Painzás (paga un carneiro e unha cesta de pan); Cerdeiras (un touciño e un carneiro); o Castro, Eiravedra, (un cabrito); o Castro, Hermida (un cordeiro e un touciño); Budueiro (un cordeiro e un touciño); e a Hermida (cordeiro e touciño), existindo outros 15 ou 20 casales (34) do mosteiro de Pedroso, que tiñán en 1549 (35), arruinada a casa [agora parrogueira], probablemente do século XIII.

carballo de Edrasil

Esquerda. Odin Hanging on the World-Tree – Franz Stassen. Entre os Xermanos Odin, solsticial deus solar, crepuscular condutor de mortos, señor do fantasmal exército rumo cara o outro mundo, sucesor de Tyr, representando ao ceo coa súa azulosa capa [caelulea, da cor do caelum, “ceo azul”] , e co seu só ollo, co seu solar omnividente ollo, tras dar na sua mocidade a Mimir como prenda o outro ollo a cambio do dereito a beber no delicioso manancial da sabedoría – pois sempre ao politécnico deus solar agrádalle sabelo todo ainda custándolle un ollo da cara-, foi  segundo o poema Havamál, aforcado an Árbore do mundo Ygddrassil. A título de curiosidade diremos que o freixo de Iggddrasil, deriva do tema celta de Hy-Brasil, que foi un carballo como o que lle cortou a Donar [dobrete de Odín] San Bonifacio en Hesse-, e que o seu emplazamento orixinal estaba en Sedes (de Set, “Camiño”) accedendose a él pola variante costera do Camiño Francés  chamado  Camiño das Ánimas -unha variante do Camiño Costeiro do Norte de Santiago achegándose os peregrinos ata a milagrosa fonte e o milenario carballo no linde de Pedroso -. En efecto estudando un acoutamento do Mosteiro de Pedroso do rei Alfonso Raimúndez e da súa nai a raiña Urraca feito a Munia Froilaz en 1120 ” Et per Gaban, et inde as quercum Edratil […] DDP nº 2, ACM Cal Pardo, 1984, 237] decateime da importancia do demarcatorio carballo, denominado a finais do século XV “Carballo de Auga Quente”, (conserva a sua memória hoxe a chamada Fonte do Carballo), onde “los jueces eran nombrados por los priores” -di Cal Pardo, 1984, 71- “de acuerdo con los vezinos, a tal fin solían reunirse “cabo del carballo de Auga Quente y allí acordaban poner a un nuevo juez o deponer el existente-, nun conventus publicus uicinorum e contexto cultural celtoatlántico, sen dúbida mantido na chamada Árbore de Guernica – das antigas terras de celtas de vardulos, caristios e autrigones de Euskadi-. Eu reparei no Quercus Edratil, e comentandolle o deslinde co mestre arqueolingüísta L. Monteagudo,  fíxome reparar que a carón do Quercum Edratil tamén estaba o nome da fonte  “Gauan” [Ga(wargj)and – o celta descompón as palabras polo centro-] do “lobo”. A realidade supera á ficción.

Coñecemos a extensión da feligresía do Pedroso actual, algo menor que a do deslinde de Munia: Ambas Mestas – Bazón – Auga Luz – Castro de Eiravedra – Montes de Sta. Mariña -Cabezal – Río Xuvia) que é de 980 Ha. Si a isto engadimos a metade da uilla de Ferrol [cunha escasísima e dispersa poboación xa que a maior parte de Ferrol estaba ocupada por a espesa fraga que sería doada a Alfonso Raimúndez polo Conde D. Pedro, irmán de Munia a quen lle correspondería a outra metade]; as [uillas -mellor que] uillae-, de Canido e de Narón entre outras, darémosnos conta da enorme extensión dos bens desta membro da dinastía trasanquesa nos seus territorios patrimoniais. Hai que sinalar que dentro destas [uillas ou] uillae, tanto os homines bonos labregos como os servos posúen propiedades en pleno dereito; por iso é polo que hai unha distinción cualitativa, claramente especificada por Munia: [coas distintas expresións:] herdade de ganancia [que] non se corresponde [como entón se indicaba con ] extensións de terra postas en explotación e gañadas ao bosque; e máis ben indica outro tipo de réxime de propiedade por adquisición, enfiteusis ou compra, quae ganavi de Exemena longa pro meo pretio (36); herdade de creación; serviçialia -en ocasións indicando o [nome do cabo da casa] servo que a traballa “unha servicialia de Munión, home malo”, (quizá aludindo á súa condición de meigo)-; uilla laical (unidade fundiaria da que as rendas decimais pertencen a un señor laico).

Fonifacio corta o carballo de Donar en Geismar

San Bonifacio cortando o carballo de Donar en Geismar. Los vio juntar cabo del Carballo de la Agua Quente donde agora mora Fernando do valado, e allí acordaba el prior que era de poner un juez e algunos vecinos decían que pusiese otro, e que non querian a aquel si tenían del queixas […]  Apeo de Pedroso f 82 v;  Tenian la orca de la otra parte del dicho rio de Jovia sobre el Camino Francés, donde dicen Santán (Santá), e vió allí aorcar a un hombre que decían matara malamente a otro habrá mas de 40 años  Apeo de Pedroso fol. 84 v .. Sabe que el dicho Coto de Pedroso tiene orca en el monasterio e dicen de la orca de sobre la Casa da Costa arriba en el Monte do Seijo, feligresía de Doso, e vio allí ser ahorcado a uno francés e lo aorco la justicia puesta por el dito Ares Pérez de Villadonga prior del dito monasterio de Pedrososo […] Apeo de Pedroso f. 157.

Estas cualidades aluden a diferentes personalidades xurídicas [herdadas da Celtic Common Law]. Existe na uilla ou ‘aldea’ o concilio… de suos viciños todos (37) pervivencia do conventus publicus vicinorum, que continúa ata finais dá Idade Media como coñecemos polo [meniconado]  Apeo de Pedroso [Pena (1992), 267- 248].

PATRIMONIO DE MUNIA, MEMBRO DO MÁIS PODEROSO CLAN NOBILIAR GALEGO
Grazas ás circunstancias que coñecemos da vida de Munia, a perda do seu fillo e o uso que deu aos seus bens énos posible coñecer a dispersión das súas propiedades e intuír a súa magnitude. Isto é importante pois Munia é unha representante significada da gran nobreza galega do século XI e XII e sérvenos para ilustrar o seu poder territorial. Conscientes da pesadez dunha lectura na que se intercalan longos documentos pensamos que é máis fácil que facer unha lista, incluír a doazón a S. Martín de Xuvia (inscrita dentro das doazóns masivas do clan Petriz tralo traspaso a Cluny do seu mosteiro familiar) porque con iso ofrecemos unha visión total do conxunto de propiedades dun membro representativo da clase nobiliar e evitamos unha longa enumeración de propiedades, privadas do contexto e da beleza do diploma.

[ADDECET. Este segundo volume da Hª de Narón, inaugurou a tradición  historiográfica de traducir o documento latino – antes presentado sin traducir-.  A novidade callou no discurso historiográfico da época e é hoxe norma]
munia froilaz

(38) A.H.N. Códices 1.047 b [ex 1041 b], núm. 26, fol. 7 v. reglas 11-38 [y 8 r. reglas 1-18]. Xps. In nomine patris et fillii et spiritus sancti amen. Ego cliens hac indigna Monia, deo devota cum peccatorum/ meorum inde deperssa attendo scriptura quae dicit: Non appareatis vacuum ante cosnspectu domini, et propheta ait/: vouete et reddite domino deo uestro. Et dominus in evangelio: Date, et dabitur vobis, Idcirco ego Monia ancilla/rum dei ancilla talia cogitandum et vitam eternam cupiendo, et in fructum metuendo, nunc iubeo offere modicum/ de monuscula pauperitatis mee a Deo et ap patronos meos sanctos iam dictos, pro me in die iudicii agnoscererent et pro/ remedium anime mee ut sit mihi ante domini merces copiosa, et pro uictum atque uestitum servorum uel homines/ dei qui ibidem ordinem monasticam fecerint, siue de qualibet generis humani fuerit qui hic uenerit et ui/tam sanctam perseuerarit, tunc ille do et dono et testum scripture firmitatis in presencia uel manus de prior donnus/ Petrus, et ceteri monachi qui ibi honesta uitam sunt deducendi. Id sunt hereditates prenominatas iiiiª de ecclesia/ de sancta Maria de Neda, et iiiiª de quanta hereditate iacet inter ponte de Iuuia et de Neda; sicut uenit ad me in por/cione inter meos iermanos cum mea criacione qui ibi inuenerint, do illa ad benefaciendo et non male excon/ducendo. Alia hereditate do et similiter oferro, id est viii de sancto Iuliano de Narom, et viii/de quanta hereditate iacet in sua concurrencia quanta ibi inuenerint de Sancto Iuliano, sceptis in iª uilla de/ uillaster, ubi habeo iiiiª et mando illa iª pariter cum ipsa alia uilla de Exteiro integra cum omnia/ sua bona. Una uilla de Peririlio media unde iam didit ibi illa alia media mea germana domina/ Hermesenda pro anima sua. Unde offero et do illas hereditates iam dictas cum omnia sua bona, uel per ubi illas/ potuerunt inuenire per terminis et locis antiquis, quomodo diuident atque concludent, a Deo et a sanctos iam dictos conce/do et dono uel quotum testibus asigno. Ita ut de a modo et inceps sint illas hereditates uel ipsa criacione, et/ iuri meo abcepsas ut abstractas post iurem ipsius monasterii et servi dei habitantes ibi sint traditas atque/ concessas habeant et possideant eas iuri quieto et recte possesio, euo perhenni et tempore sempiterno. Tamen/ non est discendum, sed suspicio oblita, quod si aliquis de propinquis, quis uel de extraneis contra hunc textum surrexerit/, qui eum in contempsa mittere uoluerit, tunc sedeat maledictus et condempnatus et a communione et sanguinis/ domini separatus et non uideat quae bona sunt in Iherosolima, nec pars in Israele, et tunica piscea circumtectus, et lucer/nis propriis a fronte quibus uidet careat lumen, et pro uindicta hullus seculi dampna reddat, et partem mo/nasterii V auri talenta. Quia scriptum est “qui filios non relinquerit de rebus suis faciat quod uoluerit”; et scriptura/ dicit “sacrilegio facit qui uotum alienum irrupit” et in alio loco “a diem et annum habuerit plenam habeat firmitatem”. Facta series scripto sub die ii kalendas augusti. Era m.c.l.ii. Regnante/ rex domino Adefonso et mater sua regina domina Orroca. Presidente katedra menduniense sede/ [regras 11-38] […]

31 de xullo. Ano 1114
Xps. En nome do Pai e do fillo e do Espírito Santo. Amén. Eu, vasalla [de Deus] e indigna Munia, devota a Deus:
Estando logo perdida polos meus pecados atendo a escritura que di: Non aparezcais baleiros ante a vista de Deus; á que engadiu o profeta: Facede un voto e entregádeo ao voso Señor o voso Deus; e o Señor no evangelio: Dade, e darállevos.
Por iso mesmo eu, Munia, escrava entre as escravas de Deus, isto reflexionando, ansiosa da vida eterna e temendo que os meus froitos non abunden, logo ordeno que se entregue un pouquiño de nada, debido á miña pobreza, a Deus e aos meus Santos patronos, xa mencionados, para que no día do xuízo me reconozan [de entre a multitude e preséntenme ao Señor], e polo remedio da miña alma para que reciba abundantes mercés ante o Señor, e para vestido e sustento dos servos e dos homes de Deus que alí fixesen orde monástica, e dos homes, sexa a que sexa a ‘clase’ á que pertenzan que aquí se acollesen e perserveren en vida santa.
Así pois, doulle a S. Martín e fago testamento, por medio dunha escritura firme, ante o prior D. Pedro que a redacta pola súa man, e dos demais monxes que alí están levando unha vida honesta, das seguintes herdades, chamadas: A cuarta parte da igrexa de Santa María de Neda, e a cuarta de canta herdade xace entre a Ponte de Xuvia e de Neda, tal e como me chegou do reparto entre os meus irmáns [Hermesenda, ó Abade Munio, e un terceiro;  os fillos de Dona Lucía son catro segundo a fintiú ou condominio celta] coa miña ‘criación’ que alí acharán. Isto douno para que se mellore e non para que se dirixa mal.
Dou outra herdade e ofrézoa baixo as mesmas condicións, e a oitava parte de S. Xiao de Narón (sic.) e a oitava de canta herdade xace na súa concurrencia e correspondese a S. Xiao, excepto unha parte da uilla do Vilar (Villaster) onde soamente posúo a cuarta, e mando esa única parte xunto con esa uilla de Esteiro cos seus bens na súa totalidade. E (media) uilla de Perlío na que xa antes doara ao monasterio a outra metade á miña irmá Doña Hermesenda pola súa alma.
Ofrezo e dou as heredades xa ditas con todos os seus bens, polos lindes que lles atinxen e polos términos e lugares antigos tal e como se dividen e pechan, a Deus e aos Santos, xa mencionados, as concedo, e doo, ata os sinalo por testemuñas, a todos eles. Tal e como teño esas heredades e ‘criaciones’, sexan quitadas do meu dereito e (sexan) rasas e transferidas e concedidas ao iur do monasterio e aos servos de Deus que alí viven, e que gocen en tranquilidade delas para sempre, conforme a dereito e recta posesión, polos séculos dos séculos.
Tamén, non falo por falar, senón obrigada pola sospeita, si alguén, xa sexa parente ou estraño, alzásese contra este testamento, ou quixese poñerlle preito, entón sexa maldito e condenado, e apartado da comuñón do sangue do Señor e que nin vexa os bens que están en Jerusalén, nin teña parte de Israel, e sexa envolvido nunha túnica de peixe, e que se apague o lume das lámpadas da súa propia fronte polas que ve (que perda a vista), e xulgado neste mundo que pague á parte do monasterio cinco talentos de ouro (200 libras) porque está escrito; Quen fillos non deixasen fagan cos seus bens o que quixesen, e a escritura di fai un sacrilegio o que usurpa un voto alleo,  noutro lugar.
Despois de que transcorra un ano e un día este testamento terá plena validez.
Este escrito foi redactado a dous días das Calendas de agosto (31 de xullo). Era milésima centésima quincuaxésima segunda (ano de 1114), reinando o Rei D. Alfonso e a súa nai a raíña Dona Urraca.

munia2

[…] Munio gratia dei pontifice. Ego Munia iam dicta in hac testum scripture firmitate quod fieri elegi/ et legentem audiui, et satis mihi complacuit, manus mea roborem inieci (Signum). Qui presentes fuerunt: Martino testis/, Nunus testis, Vermudo testis, Froyla testis, Rudico testis. Comes dominus Petrus confirmat. Filius eius Veremundus Petriz confirmat/, Fernandus Petriz, confirmat, Rodericus Petriz confirmat, Froila Rudericiz confirmat, Gondisaluo Rudricis confirmat, Velasco Petrit confirmat/, comitissa domina Maiore confirmat, domina Visclauara Froilat confirmat, domina Guncina Gundisaluit confirmat, comitissa domina/ Toda confirmat, Munia Arias confirmat, Honega Folinit confirmat, Marina Arias confirmat. Auro Furtuniz confirmat. Menendo Fuliniz confirmat. Pela/gio Uelat confirmat, Oueco Moniit confirmat, Nuno Enequiz confirmat; Ovecus Gundisalvit confirmat, Piniol Nunit, confirmat;/Episcopus dominus Petrus canonicus sancti Joannis confirmat, Archipresbyter Muninus confirmat, Petrus presbyter confirmat, Froyla Presbyter confirmat. Petrus notuit et confirmauit.(Signum). Lectio directa.

Presidente da cátedra da Sé Mindoniense, Munio, pontífice (bispo) pola graza de Deus.
Eu, a xa mencionada Munia, elixín o que mandei redactar nesta firme escritura de testamento, escoitei a súa lectura, e bastante compracida puxen a firma coa miña man. Estiveron presentes como testemuñas: Martiño, Nuño, Vermudo, Froila, Rodrigo. Confirman: O Conde D. Pedro, o seu fillo Vermudo Pérez, Fernando Pérez  (o fillo favorito do Conde); Rodrigo Pérez; Froila Rodríguez; Gonzalo Rodríguez; Velasco Pérez; a Condesas doña Maior (Guntroda Rodríguez a esposa do Conde D. Pedro), doña Visclávara Froilaz (que catorce días despois ingresaría tamén no monasterio de S. Martín); a Condesas Guncina González (esposa de D. Rodrigo Froilaz, almirante dos portos de Galicia); a Condesa doña Toda (filla do Conde D. Pedro, casada con D. Gutier Osorio) [-vén agora unha serie de damas e milites de Trasancos que formaban parte da comitiva condal- ] Munia, Arias, Honega, Folinez, Mariña Arias, Auro Fortúnez, Menendo Fulinez, Payo Velaz, Oveco Muñiz (do séquito do Conde), Nuno Eneguiz, Oveco Gonzalez, Piniol Nuñez, o bispo D. Pedro, canónigo de S. Juan; o arcipreste Munio de Sta. María de Sequeiro e os presbíteros Pedro (de Sta. Eulalia de Aviño) e Froila (de S. Pedro de Leixa). (38)

Chama a atención que a irmá do Conde D. Pedro diga convencionalmente que entrega a S. Martiño unha nimiedad debido á súa pobreza, en parecidos términos (munuscula) referíase a súa antepasada Visclávara Vistrariz no ano 977 en referencia a unha cuantiosa donación a Xuvia.
Esta é unha muller do clan Petriz , a clase reitora do Territorio inmensos en fortuna atesourada desde un pasado remoto como vimos na introdución.
Pertencen a unha clase moi pechada, élite da fortuna e poder de Galicia reducida a un grupo de familias donas de inmensos territorios que anudan lazos de sangue entre si desde tempos inmemoriais estando todos emparentados.
A sobrina de Munia,  dona Lupa, cásase co seu parente o Conde de Monterroso D. Munio Peláez ; outro sobrino de Munia,  don Bermudo cásase con doña Urraca, infanta de Portugal. O esposo de Munia,  Paio Menéndez, é un gran señor propietario dunha inmensa facenda. Manteñen os seus bens mancomunados pro indiviso [fintiú é o nome desta institución da Celtic Common Law] o que require para que unha cesión sexa válida a disposición conxunta [condominio] de todos eles para evitalo ius prohibendi ou dereito de veto que ten cada un dos condóminos sobre o conxunto da propiedade -por iso é polo que Munia epecifique despois de que transcorra un ano e un día este testamento terá plena validez-, que invalidaría calquera acción individual sobre o ben mancomunado, agás se se conta coa presenza dos condóminos confirmando a cesión. Isto é de vital importancia para os genealogistas porque, ás veces, permite recoñecer as relacións de parentescos seguíndolle a pista ás cotas (quiñóns) dos condóminos no momento en que deciden a división dun ben suxeito a este réxime e coñecemos o procedemento seguido na transmisión do patrimonio no caso concreto deste clan que adopta as súas decisións mancomunadamente [chamándose tanistry este sistema celta].

PRINCIPISVemos como este grupo familiar de homes armados con séquito e mulleres devotas e decididas, exercen os seus dereitos xurisdiccionales sobre a totalidade da Terra de Trasancos e un gran número de [terras ou]  territoria que conformarían logo o  condado de Trastámara, detentan o primeiro posto no reino de Galicia, manteñen o seu espírito de casta e os títulos, herdados do Ferro [, 110 ss], (outorgados [ordinatio] nominalmente pola monarquía) no [Territorio ou] Territorium: Principes da Terra, Imperantes de Trasancos. O clan mantén o seu poder unido e patrimonio mediante calculados enlaces. Todos teñen parecidos antepasados ilustres (unha especie de fundador epónimo do que toman un cognomen, prolix petriz, que persiste xunto co patronímico. A maior parte deles están emparentados e reemparentados; como di ajustadamente, o brillante representante da escola hipercrítica galega D. Manuel Rubén García Alvarez: Non resulta arbitrario imaxinar que serán capaces de reconstruír a súa propia genealogía durante catro ou cinco xeracións. (39)
Un abismo infranqueable separa a estes homes do resto dos habitantes da Terra de Tra- sancos, pero o volume das súas fortunas quizá non estea perfectamente ilustrado coa exposición do patrimonio de Munia Froilaz , si cabe moito máis pequenos que os bens do xefe do clan familiar: don Pedro e a súa esposa  Maior Guntroda, e os seus irmáns fillos de dona Elvira de Faro, como  don Rodrigo, o almirante dos portos de Galicia, casado con  Guncina González, do que a descendencia encherá, en dúas xeracións, de cabaleiros a Terra de Trasancos, será semente de toda a fidalguía local.
Pero do exame factográfico (de gran rentabilidad para o estudo do conxunto ao alcanzar un só historiador todas as fontes documentales do Territorio) do patrimonio de Munia Froilaz, xunto a intuición do gigantismo dos seus bens, o que máis chama a atención é sen dúbida a súa dispersión nun radio xeográfico enorme. Isto que se observa tamén nas donaciones masivas de todos os demais membros do clan trala cesión a Cluny do monasterio familiar é xeral a todas as familias nobiliares galegas, configurando un complicado mosaico de señoríos territoriales, labirinto no que, asulágase inexorable a propiedade libre dunha forma que dado a natureza e procedencia das nosas fontes documentais (donaciones e actuacións dos membros do clan) non é fácil discernir.
A dispersión obriga a viaxar polos seus dominios jalonados de diversas residencias a estes verdadeiros reiten nomaden ou nómadas dacabalo. Confiaban a parentes ou vasalos os cargos da terra de Vicarius de Terre ou Maiorinus Terre que garantían o funcionamento institucional na  [Terra ou] Territorio (, 263-284) cando non residía nel o seu princeps.
O nomadismo non permite nun estudo factográfico circunscribir un clan nobiliar galego a unha determinada Terra. É esta unha contada excepción, sinalada polo Conde de Barcelos, a presenza permanente en Xuvia de varias mulleres da Casa (Munia e Visclávara), a utilización do mosteiro de S. Martiño como panteón familiar e sobre todo a abultada pegada (en catro fontes documentais distintas: Xuvia, Pedroso, Sobrado e a Casa do Monte) da actuación na Terra dos fillos de D. Rodrigo Froilaz e Guncina González (D. Froila Rodríguez e a súa muller Aldena Núñez; D. Gonzalo e D. Menendo e a numerosa descendencia de todos eles, os Froilaz, González e Menéndez dos que sairán (neguen os que queiran pechar os ollos o concepto de linaje nestes momentos) como no seu lugar veremos as casas dos EsquíoMandiá que encherán moitas páxinas da historia da Terra de Trasancos, e os outros linajes trasanqueses emparentados entre si, PitaAndrade, LagoPiñeiro, Tenreiro, os filo topónimos de Narahío, FerrolSellobre! e algún outro (perdoen os descendientes) -que omitimos para non facer larga esta relación- das Terras de Trasancos, [Bisancos/] Bezoucos e [Nemitos/]Nendos.

O MOSTEIRO DE S. MARTIÑO E SÚA RELACIÓN CO CLAN FAMILIAR

Probando o viño no celeiro da badía. Miniatura dunha copy do Li livres dou santé by Aldobrandino of Siena.

Probando o viño do celeiro da badía. Copy do Li livres dou santé por Aldobrandino de Siena. finais do S. XIII. British Library, London. Scanned from Maggie Black’s “Den medeltida kokboken”, Swedish translation of ”The Medieval Cookbook”. Ex Wikipedia.

 

Libres dunha fiscalización central, afeitos recibir doazóns sen conto pro vitu et vestitu monacorum por parte dos nobres; dependían para todo os monxes dos mosteiros bieitos do abade que teóricamente era elixido pola comunidade; unha comunidade afeita a vivir relaxada e a te-lo celeiro e as adegas cheas, non ía buscar precisamente como reitor ó máis observante da Orde. De seguro preferían as laconadas e os touciños a unha dieta vexetariana de nabos, queixo, castañas e pan, acompañadas de pescadas e de mariscos -dos que as cunchas aparecen baixo os cimentos das murallas de Xuvia que dan ao mar, xunto a vidros e cerámica-. A Orde Bieita prohibe o consumo de carne, salvo ós enfermos e anciáns, pero non o do peixe e sabemos que a entrega de polvos, pescadas, sardiñas, etc. en determinadas datas, constituían os censos que tiñan que satisfacer os que levaban terras do mosteiro, e converteríase a pesca máis adiante na actividade comercial por excelencia da Terra, sendo exportado o peixe seco ou afumado aos portos do Mediterráneo e do Atlántico polas dinastías dos cabaleiros que se converterán nos séculos XIV e XV nunha verdadeira burguesía comercial, como veremos no seu momento.
Elixir ao abade máis brando, máis capaz de ‘facer a vista gorda’ ante os maiores excesos era unha cuestión de supervivencia, dito doutra forma, de elixir, elixirían ao menos parsimonioso para poderen garantir unha vida tranquila á comunidade. Pero [iso é a teoría, en Galicia] aos abades elixia-os o patrón do mosteiro.
O mosteiro de S. Martiño non foi, [como todos os mosteiros galegos], un mosteiro bieito calquera, era un mosteiro de, e para nobres, [funcionaba, via foro, como Rexistro da Propiedade (sic) dos nobres (102-153) ], […] [e era tamén] unha residencia de luxo para as mellores familias. Un autor dixo que a aristocracia retirábase ós mosteiros e dedicábase ás artes plásticas, non era ese o caso dos Petriz. Eles cazaban.
Despois do bispo de Mondoñedo, Munio, o derradeiro abade de Xuvia, era o prelado con máis dignidade dos territorios do Conde de Galicia. O seu papel no longo preito dos arciprestados debeu ser tan importante que Xelmírez, bispo de Santiago, como revancha, esixiulle un xuramento especial de fidelidade en certa ocasión. Munio foi un innovador.
Munio era un home culto, algúns membros do Clan Pétriz o eran, o tío de Froila Bermúdez, o bispo Cresconio, ocuparase do ensino en Compostela, pero non temos noticias directas da existencia dunha escola monástica de S. Martiño; que posiblemente existiu, sendo como era San Martiño entón o monasterio máis importante de Galicia. As monxas Munia e Visclávara, irmás do Conde D. Pedro, sabemos que entendían de dereito. O clero regular vai reforzar moito a súa presenza e actuación no territorio nos séculos XII e XIII coa nova orientación que tomará o monasterio de S. Martiño tralo seu paso á orde de Cluny e a aparición dos coengos regulares [de San Agustín] en Pedroso. Pero será no século XIII trala creación da [Granxa/] Graña de Brión dependente de Sobrado e a aparición [das vilas urbanas] de Ferrol e Neda, cando a Terra de Trasancos, sufrirá unha revolución económica promocionada desde os mosteiros e unha crise afectará dun modo terrible á nobreza privándoa de valores morais [cabaleirescos] e converténdoa nun pesadelo de maleantes. En pouco máis de século e medio pasaremos dun Pedro Froilaz, nobre arquetípico de virtudes morais ao último dos Petriz, Rodrigo Gómez, comendeiro da igrexa de Mondoñedo e ó seu homónimo e parente Rodrigo Gómez, miles yspanus de Neda, un perfecto arquetipo do nobre ‘bandoleiro’ do século XIII.
Si século e medio separa ao Conde D. Pedro do último da dinastía, Rodrigo Gómez, douscentos anos separan ao abad Munio e as súas virtudes morais dos monxes armados e ata homicidas do mosteiro de Xuvia.
Xa a finais do século XI, os jerarcas da igrexa compórtanse como laicos, van armados e non respectan o celibato, trafican cos sacramentos e venden as funcións relixiosas a quen as pode pagar mellor, Nicolaismo e Simonía en palabras da época empezaron a ser atacadas por amplos sectores da sociedade.

cqapitelxuvia68

Deseño de José Ramón Fernández Villares. Narón, un Concello con Historia de Seu II (A. Pena, 1992, 82)

Nada disto sucedía entón na igrexa de Trasancos, balsa de aceite nas mans da casa condal dos Froila e en mans dos infanzóns relacionados coa familia. Os laicos controlan a distribución de cargos, non só no mosteiro senón nas igrexas rurales das parroquias que aínda que aínda non existen como tales no Trasancos do século XII empezan tímidamente a conformarse.
A presenza de Munia e Visclávara no mosteiro non se reduce a dúas monxas máis. Son propietarias, descendientes directas daquela devota Visclávara Vistrariz, neta do bispo Arximiro, o mítico bispo de S. Martín de Tartares e os abades fan aínda o que os seus señores dispoñen [os mosteiros familiares son  seu Rexistro da Propiedade (,102-153)].
Dicir “igrexa propia” significa que o señor asígnaa a quen considera oportuno, generalmente a un familiar. Así Pedro Peláez, bizneto de D. Rodrigo Froilaz [, Petriz polo tanaiste seu irmán] o Conde D. Pedro, daría ao abad D. Exidio de Sobrado o 20 de decembro de 1173 a igrexa de Sta. María a Maior de O Val deste xeito:

Mando que viva nela o presbítero Pedro ata que teña uso de razón o fillo do meu irmán Oveco Pelaez, e entón viva el nela e sirva con ela a Sobrado durante a súa vida si escollese iso, e si non fose clérigo non lla deades a el senón que se reserve con todas as heredades xa ditas para o mosteiro. (40)

Entre o cargo eclesiástico e quen o outorga establécese unha estreita relación pola que o membro da igrexa está subordinado ao patrono da mesma; dito doutra forma, a espiritualidad de Trasancos depende [, e é, a] da Familia dos Froilaz ou Petriz.
A Familia [, na Tanistry celta (, 124 ss)] , por outra banda, máis que as cualidades morais, ten en consideración á hora de elixir a un ou a outro para calquera das dignidades das súas igrexas o parentesco, ou paga favores prestados, ou por prestar, recibindo [dos vasalos benefiados] un agasallo (reposición) como contrapartida.
Semeja que Cluny intentará resolver este problema, sen conseguilo, excluíndo completamente ós laicos dos asuntos relixiosos e sobre todo, da designación de dignidades. O mosteiro en mans de Cluny servirase hábilmente dos laicos, pero non consegue desprenderse deles e acaba nas súas mans, converténdose o monasterio ao cabo nunha especie de vínculo en mans dos  Mandiá e outros linajes que se consideraban a si mesmos descendientes dos fundadores.
Paralelamente se desenvolve unha tendencia que ós poucos irá tendo éxito, un movemento de secularización do clero, nestes momentos bastante formado.

En torno a 1111 no mosteiro de S. Martiño están  Munia,  Visclávara e posiblemente en 1114  Rodrigo Froilaz, tres irmáns do  Conde don Pedro.
O testemuño dun home desta época,  Guibert de Nogent, móstranos que este caso era frecuente no contexto cristián de finais do século XI e principios do XII:

Procesión de cruzados ao redor de Xerusalén Jean Victor Schetz

Procesión de los Cruzados alrededor de Jerusalén o 14 de Xullo de 1099. Jean-Victor Schnetz (1841), o ambiente das peregrinacións e das cruzadas pesaba moito no entorno familiar dos Petriz.

No medio de tantos exemplos, a nobreza apresurábase a someterse a unha pobreza voluntaria e, comparando a vida que desprezara aplicábase á piadosa empresa de atraer aos demais. Así, mulleres de alta posición social renunciaban ós seus matrimonios con homes ilustres e, esquecendo os seus tenros afectos maternales, transportaban a eses lugares todas as súas riquezas e entregábanse enteiramente ós exércitos eclesiásticos. Os que non podían abandonar de todo  súas posesións, sostiñan con importantes doazóns ós que renunciaran ó século. Colmaban as igrexas e os altares con ricas ofrendas e así os que non podían escoller este xénero de vida protexíano e ó mesmo tempo protexían ós que a el se consagraban.
Axudándolles con todas as súas riquezas e esforzándose por igualarse a eles tanto como podían.

Este é o contexto no que se desenvolve a actividade do último abade de Xuvia, Nuño. A el tocoulle renunciar ao seu monasterio e traspasalo a Cluny que, en palabras de Bishko, “en S. Martín de Xuvia adquire unha gran e ben dotada badía, unha das grandes fundacións de Galicia na época.” (41)

A súa vida tivo que cambiar a finais do século XI, Munia, Visclávara, os novos inquilinos do monasterio-residencia para a alta nobreza que era S. Martiño, de acordo cos tempos, deberon de imprimir un ritmo máis austero á marcha do monasterio; pero o seu abade D. Nuno [Munio ou Muniño] tivo que levarse un considerable desgusto cando D. Pedro comunicoulle, talvez con precipitación, que ía pasar o monasterio ós bieitos reformados de Cluny, logo dun imprevisto consello de familia, con algúns dos seus irmáns e fillos, ó que sería supostamente allea  Guntroda Rodríguez. (Bishko)

Historia factográfica de Narón. Narón Un Concello Con Historia de Seu. A Terra de Trasancos ollada dende os mosteiros de Xuvia e Pedroso na Idade Media. Tomo II.

Historia factográfica de Narón. Narón Un Concello Con Historia de Seu. A Terra de Trasancos ollada dende os mosteiros de Xuvia e Pedroso na Idade Media. Tomo II.

Como se transparenta na Colección Diplomática de Xuvia, considerada con razón por Bishko a máis completa que existe dun mosteiro cluniaciense hispano e nunha regesta realizada no século XVIII (42) D. Nuño [Muniño] ou Munio ocupa un espazo de 18 anos, de 1072 a 1090. Daquela un baleiro ata D. Pedro o prior cluniaciense de 1114.

Con todo, non houbo solución de continuidade nos vinte e catro anos que van de 1090 a 1114 cando Munio, xa sen selo, é citado aínda como abade -ou como arcediazgo de Trasancos-, por última vez, pola despistada condesa dona Maior Rodríguez, de sobrenome Guntroda, muller do Conde D. Pedro [seguramente por respeto ó seu cuñado].
Polo menos ata o 14 de decembro de 1113, Munio continúa como abade do monasterio xa que ese día D. Pedro, Rodrigo, Munia e Visclávara entrégano ó abade  Ponce de Cluny coa aprobación do bispo Munio de Mondoñedo e  Xelmírez (Chartres de Cluny, V, 3906).
O 31 de xullo do ano 1114 o monasterio está plenamente integrado en Cluny con categoría de priorato, en mans do prior D. Pedro en presenza e polas mans -di Munia Froilaz- do prior D.Pedro, e os demais monxes que alí residen levando unha vida honesta –.

inpresencia

[…] in presentcia uel manus de prior donnus Petrus et ceteri monachi qui ibi honesta uitam sunt deducendi […]

Con Xuvia, Cluny obtivo o mellor dotado monasterio de Galicia, a cambio prestaría o seu apoio á política do Conde de Galicia D. Pedro Froilaz.

pradeedo

Uilla Platanetum, Pradeedo, O Val. S. XII. Pero no pe de esta ilustración, non vou falar do século XII, vou falar do século XV. Cousas de Familia. Roi Paas de Párrega alcumado Roi Xordo, o irmandiño, tiña un irmán chamado Fernán que nunca levou o apelido ou o alcume Paas, non temos constancia al menos que o levara. Fernán manténdose sempre no apelido do seu Pai, Rodríguez, ou Rodriguez de Ferrol, caous cunha dama viuva, irmán da súa cuñada, chamada dona Maior Fernández que viña ao matrimonio con tres fillos do anterior, chamados Pedro de Cerdido, Afonso Fernández e Lopo Monteiro (o representado neste deseño de Carlos Afonso). Este fillastro de Fernán Rodríguez de Ferrol foi o Lopo Monteiro, derradeiro prior de Pedroso. Ilustrando as compactas alianzas familiares, do segundo matrimonio de Maior Fernández con Fernán Rodríguez de Ferrol, naceron Pedro de Ferrol III, Xoan Fernández de Ferrol, o notario da II Revolta Irmandiña e María López, casada có ‘notario público de rei et reina’ fillo de Rodrigo Ares e de María Eans, chamado Juan de Mandiá. Presta atención lector, Maior Fernández, cuñada de Roi Paas, pasou a residir, presumiblemente á morte do seu segundo esposo, nesta vella e histórica casa do século XII, ligada a casa de Trava e Trastámara – seus ancestros en realidade- , a uilla de Platanetum ou Pradeedo (O Val, Narón) [-esta uilla foi a primeira uilla fundiaria galega en ser identificada tipolóxica e documentalmente por nos no ano 1992, case perfectamente conservada nos nosos días ( cf. o volume que aquí reproducimos Narón un Concello con Historia de Seu, pp 129-141)- ], en compañía do seu fillo, o prior de Pedroso Lopo Monteiro. Coma Edipo, o prior de San Salvador de Pedroso mantivo unha incestuosa relación coa súa nai Maior Fernández. Dona Maior tivo fillos e fillas do seu fillo. Un deles, Lopo Monteiro II, fíxose crego pisando os pasos do seu medio irmán e pai. Herdámolo todo, agás en ocasións os cartos.

Pradeedo e Vilacornelle (Platanetum et uilla Cornelii) son uns lugares na feligresía de O Val que teñen unha especial relación con Xuvia e Pedroso. De Vilacornelle procedía o último abade de Xuvia, Munio (1072-1113) e en Pradeedo, e na mesma casa, non levou precisamente unha santísima vida o tamén último prior de Pedroso, do que os escandalosos amoríos coñecemos, D. Lopo Monteiro (1477-1494, morto en 1497 nunha viaxe a Roma). D. Munio, último abad benito de Xuvia, director espiritual dos Petriz fora designado polo Conde D. Froila Bermúdez [, seu pai], para este cargo. (43)

juvia 1 001

Mosteiro de San Martiño de Xuvia, coa claustra e a dereita coa igrexa de Santa María, panteón dos Pétriz, cos sartegos da Condesa dona Lupa, seu Fillo Froila Bermúdez e seu fillo Rodrigo Froilaz. Deseño de Eva Merlán Bollaín baixo a miña dirección para o libro Narón, Unha Historia Ilustrada na Terra de Trasancos.

Morreu o Conde [, ut supra,] en febreiro de 1091 e foi sepultado un domingo, á beira da tumba da súa nai doña Lupa Rodríguez falecida vinte anos, ante a igrexa anexa a San Martiño (estivo moitos anos separada do monasterio pola capela de San Miguel) de Santa María estando presentes no seu enterro a totalidade do clero e a nobreza de Galicia […].
Home de confianza do bispo don Gonzalo, temos motivos para sospeitar que o abad de Xuvia foi tamén arcediago de Trasancos (44) e como tal foi enviado a Roma a desenvolver, unha difícil, senón imposible misión negociadora ante Pascual II aliado de Gelmírez, en plena contenda por uns arciprestazgos entre os que estaba Trasancos, reclamados a Mondoñedo pola sé Compostelán.

MUNIO ABBA

Cando o Conde D. Pedro Froilaz obrigado polo xuramento prestado a D. Raimundo de Borgoña rompe os lazos que lle unían a doña Urraca a finais de novembro de 1109 e proclama a Alfonso Raimúndez de quen era titor, rei de Galicia, necesitando a sempre interesada axuda de Gelmírez, -para facer fronte a unha esperada invasión de Galicia (contra o Conde) que preparaba Alfonso o Batallador esposo de doña Urraca-, unilateralmente pon punto final a unha disputa que nin o Papa nin Gelmírez puideran solventar, tras un consello de familia en que están todos os seus irmáns, Munia, Visclávara, monxa de Xuvia, a Condesas doña Maior Guntroda, os cabaleiros da súa aula e o clero das súas igrexas, entre os que contabilizaban ó menos cinco pequenos mosteiros bieitos que a familia tiña na Terra de Trasancos, (45) concluíu e finalizou a serie de abades do mosteiro.
Na cesión feita probablemente en Santiago estiveron todos os abades, monxas, clérigos e cabaleiros non só de Trasancos e Bezoucos senón tamén de Labacengos e Arrós (vellas [trebas, toudos, ] civitates/populi dos Lapatiancos e os Arrotrebas). Gelmírez esixe que os arciprestados en litixio pasen a obediencia da sé Compostelán, recoñezan o seu erro, e que: estiveron separados da súa cabeza indebidamente segundo despréndese de antigos catálogos [por el falsificados!] e prometeron ser no futuro fillos obedientes e sumisos da sé compostelán, e acudir de boa vontade todos os anos cos tributos aos que por tal concepto estaban obrigados”. Cartos e máis cartos! e ambición desmedida, este é o verdadeiro transfondo da  reforma relixiosa promovida por Gelmírez.
Unha esixencia non exenta de revanchismo obriga a asinar [Historia Compostelana. L. I. cap XXXV ,180] ao abade Bieto, seguramente arcediago  [e xefe da igrexa] de Trasancos,  en solitario. O documento, estremecedor, mostra a grandeza do sacrificio dun home polo ben do seu [hirmao e] Señor, [da súa familia] e o seu país:

Santiago 7 de febreiro de 1110.

Ego Nunno Abbas coenobii S. Martini quod est situm Territorio Trasancos secus flumen quod dicitur Juvia, pro Parrochia Ecclesiae Compostellanae promitto canonicam sujecctionem & omnem in Christo obedientiam Donno Didaco II Ecclesiae S. Iacobi Apostoli Episcopi, ut cum praedicto Monasterio & hominibus ei pertinentibus sim fideles & obediens deinceps in perpetuum pro Dioecesi S. Jacobi, tam illi quam successoribus ejus. Canonice promovendis, tam ego quam successores mei eidem Monasterio praeponendi. Hanc professioneme feci ego Nunno Abbas ERa I. C. X VIII & quot VII Id. Februarii (anno 1110).Eu, Munio, abade do Mosteiro de S. Martín que é sito no Territorio de Trasancos, xunto ao río Xuvia, prometo en favor da diócesis da Igrexa Compostelán, suxección canónica e obediencia omnímoda en Cristo a don Diego II,  bispo da igrexa do apóstolo Santiago. De xeito que co sobredito Mosteiro e os homes a el pertencentes serei fiel e obediente á diócesis de Santiago, dende agora e para sempre, a él e aos sucesores canónicamente promovidos, tanto eu como os que me sucederan no réxime de dito mosteiro. Esta profesión eu, Munio, abade, fíxena na Era milésima centésima cadraxésima oitava a sete días andados do mes de febreiro. (46)

O 14 de decembro de 1113 Xuvia pasou á orde de Cluny deixando de ser un mosteiro bieito e Munio desapareceu en silencio só interrompido sete anos despois para redactar co seu irmán Vimara un testamento conxunto en beneficio da súa antiga abadía bieita (agora priorato cluniaciense).

Munio e Vimara conceden sua herdade de Uilla Corneli, “Vilacornelle”, que seguindo a tradición imposta pola Regra Bieita pasa ao Mosteiro onde profesou a morte do monxe, herdade dos seus avós e antepasados.
O testamento realizado o 24 de febreiro de 1121 ( […] [Munio déixanos albiscar a posición  hierarquica [-herdada do mundo celta-], do seu hirmao e Tanaiste da Familia Petriz, o Conde don Pedro]:

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

O tánaiste, “cabeça de família”, dirige um holding de territórios políticos e propriedades do clã [b, 130-234]], secularmente aglutinados na prosápia por herança ou casal, explodido em regime pro indiviso recebendo a cada membro seu quinhão ou quota-parte [b, 153-155]. No caso da Terra de Trasancos, a Casa (fine, linhagem) Prolix Petriz [b 53-200] está encabeçada pelo conde de Trava Dom Pedro Froilaz [maior inter comites de Galiza; um maior comitum equivalente ao chamado na Irlanda Rí Ruirech] e por seus irmãos; seu filho Fernando Peres, conde de Trastámara e sucessivos “cabos do clã”  [Tánaisti] [Cal Pardo] até a morte sine semine em 1261 do derradeiro deles Dom Rodrigo Gómez Princeps Gallaeciae e dos comitatos [mór túatha] de Montenegro, Monterroso, Limia e Sarria, derradeiro maior comitum (Rí Ruirech) Petriz direito, também chamado na Irlanda Rí Cóicid, “Rei de Província” [sinônimo de reino, Provincia Gallaecia, “Reino de Galiza” [b, 54-234; p, 152-168].Segundo no reino em hierarquia, posesor de múltiplas trebas o Princeps Gallaeciae [como o Rí Ruirech, mostrando as instituições galaicas afinidade com as irlandesas do Críth Gablag] só tem em cima ao Rex in Galletia, ao Rei de Galiza; só é vassalo [e também é tutor no fosterage dos infantes], de Alfonso Raimúndez  [á, 415-433], Fernando II, Alfonso VIII (IX de Leão) [á, 432], etc.,  do Ard Rí, “Alto Rei, Imperador” [á, 415-433].

[…] no tempo da raíña doña Urraca e do seu fillo o rei Alfonso; que ten e posúe con vigor o seu reino. Dos seus Condes o maior entre eles D. Pedro Foilaz, cuxo monasterio pasou a S. Pedro Cluniaciense co consenso dos seus irmáns (47)

E unha vez máis, xa que Munio e Vimara fixeron oblación de todos os seus bens, podemos contrastar o abismo patrimonial que separa a un grande nobre dos segundoxénitos -milites, satellites, abades-, cabaleiros instalados nas uillae do Territorio. Con todo Munio e Vimara posúen como parentes da dinastía que son, unha grande herdade

uillacornelle

[lámina pág. 84 O abade Muniño e o seu hirmao Vimara doan Vilacornelle. regras 7-32 cf Deslinde de Vilacornelle en O Val. reg 9-14 AHN. Cod 1047b [ex 1041b] nº61 fol 14 v. ]

-o copista que fixo a transcrición no século XIII, saltouse lamentablemente no encabezamento de este documento  a referencia que no orixinal facíase aos santos cuxas reliquias se gardaban, no mosteiro, coñecido naquel tempo polo nome de S. Martín de Tartares  [latinización de Trasancos]:

Doamos e concedemos á herdade da nosa propiedade que por dereito de sucesión temos, dos nosos avós e pais. Chámase Uilla Cornelle e doámola con todos os seus dereitos (direituras = rendas) e polos seus termos tal e como a obtiveron os nosos pais e os meus antepasados.
Esa herdade está situada no Territorio de Trasancos, na aba do monte Petrouco, por onde o río Lamamomo (sic.) [a voz provén de Lamam Molinum] vai cara a basílica de Santa María a Maior (de O Val).
Comeza polo término de Sta. María a Maior e vai ata o Rego e de alí por Grandal (Grandale) e a Sufontes (Suffontes) e ata termos de Valmao (Valemalo), e de alí a Canaveiro (Canavosum) e polo río de Cortes e ata Rama Buxan (Rama Buxan) e empeza polos térmos de Vilar e de Filgueira e acábase no Lamamomo, con canto aberto e pechado ten e calquera dos camiños por onde podedes acceder a ela. Dámosvos e concedémosvos desa herdade nosa VI porción enteira que nos correspondeu cando a compuxemos (compotavimus) entre os nosos irmáns e herdeiros.
Damos e ofrecemos a dito lugar esa herdade, con todos os seus bens polo perdón de todos os nosos pecados para que os teñades e poseades vós e todos os que levasen unha vida santa neste Mosterio, para comida, vestido e calquera cousa que necesitarades, que a poseades vós e os vosos sucesores.
Nós, os xa mencionados, ofrecemos isto en presenza do Prior don Estebo do Monasterio de San Martiño e de todos os seus irmáns que lle precederon e ensinaron, e recolléronnos na súa orde e no amor de San Pedro Cluniaciense, de quen quixemos ser partícipes das súas obras para que felizmente podamos chegar ao Reino de Deus”. (48)
Tralas cláusulas comminatorias de rigor; finaliza a oblación:
Eu Munio, abade, co meu irmán Vimara, rubricamos neste documento testamentario, a favor de vos Prior D. Estevo e os vosos socios con nosas propias mans. (Signum).
Estiveron presentes como testemuñas: Froila Díaz, Diego Ermexildo, Pedro Ianez, Oveco González (un dos milites de Trasancos), Gonzalo. Asinan: Oveco Muñiz (outro miles), o Abba Pedro, Menendo, Berengario, Xoan Doniz, Gutierre, Martín Oanez, o Abade Diego, Notario, asinou (Pedro fixo unha copia do documento e puxo a súa firma nela)”

Este é o acto final do último abade bieito de S. Martín de Xuvia, chamado Tartares, un dos mellores e máis vellos monasterios de Galicia. Fillo de Don Gonzalo Rodríguez, neto de Don Rodrigo Pérez Froilaz e biznieto do Conde D. Froila Bermúdez, o abba Pedro aparece confirmando un pouco máis abaixo.

É o arcediazgo (abba) de Trasancos. Tiña a súa residencia en Santa Icía de Trasancos (abba in santa Cecilia) inclusa -acoutamento de Alfonso VII- no Couto de S. Martiño).

 

SOBRE O MONACATO E MUNIA

Apuntamos no volume anterior a estrutura dúplice da función soberana [das Terras ou Territorios, ou] territoria galegos (49) e como […] a Divisio Theodomiri, o pseudo ‘parroquial’ Suevo], interpretado en Galicia a través dunha desafortunada transposición apriorística do réxime parroquial franco-italiano á Península Ibérica (como felizmente sinala D. Gonzalo Martínez Díez) non é unha división parroquial (non se conforman as parroquias ata o século XIII) senón unha lista de [TerrasTerritorios, ouTerritoria, ou distritos da nobreza local. Eses distritos como o Chronicon Iriense sinala -pese á súa composición tardía [, finais do s. X], baseado en antigas fontes- correspóndese con diócesis (figuran no Chronicon, entre outras, Seaia, Nendos, Pruzos, Bezoucos, Trasancos, Labacengos e Arros).
Nos planos temporal e espiritual a Terra funcionou como unha unidade autónoma, igual que sucede nas Galias, área céltica continental afín, baseada nun Territorium e unha diocese (efémera) durante o século IV á fronte da que estaba un episcopus sustituída por un arcediazgo coincidindo coa adscripción destas dioceses ás sés episcopais trala reforma do Dumiense. Ambas esferas da función soberana estaban controladas pola nobreza territorial [- dona de Territorios Políticos-] de sempre, na interpretatio institucional astur os comites seu imperantes de Gallaecia Tendo presente o modelo anteriormente apuntado sinalaremos, na medida en que isto sexa posible, unhas liñas de actuación do grupo nobiliar dos Froilaz na vella diócesis agora arciprestado de Trasancos.
Deducimos polo testamento de Munio que a antiga comunidade bieita continuou residindo no Monasterio, pero os seus membros foron sometidos a unha ‘reciclaxe’, a unha reeducación. Contra o que parecía unha esixencia de Cluny, a familia condal non renunciou totalmente aos dereitos sobre o seu querido mosterio, ó menos dentro da extensa área acoutada sen que coñezamos a data, por Alfonso VII [que en 1169 confirmaría Fernando II], onde posuían propiedades patrimoniais desde as súas inmemoriais orixes como dinastía.
Debido ao prestixio e a alcurnia da xente que nel residía, seguiu atraendo as [aparentes] ‘doacións’ e converteuse nunha especie de residencia ou asilo de vellos acomodados [membros do clan Froilaz], que pasarían o día rezando polo novo rito, e acomodando as súas gorxas ao Gregoriano.

Segundo o  papa Benedicto XIV,  como recollen en los Anales Benedictinos de Mabillón (986): o Salve Regina, foi composto pelo bispo galego de Iria San Pedro de Mezonzo. «Petrus Episcopus, cognomento de Moson, qui ante episcopatum monasterii Sancti Petri de ante Altaria in eaden Urbe (Compostella) abbas extiterat. Hic piam antiphonam de Beata Virgine, nempe Salve Regina, compuesi dicetur».  Aquí cantado polo Coro Monástico da Badía de Notre-Dame Fontgombault.

Gregorio VII afirmou no ano 1073, que a península Ibérica ‘non dependía máis que da sé apostólica”. Só palabras, o xefe da igrexa de Trasancos era o cabeza de familia dos Petriz, e o Conde se doblegaría ante Cluny, corenta anos despois.

Cluny! Catro pontificados sen solución de continuidade entre 1088 e 1124 recaeron en Cluniacienses. Durante o primeiro deles a independencia exhibida pola orde nas loitas entre o Pontificado e o Imperio, aumentaron o creto do abade Hugo e da sua congregación. A razón de que Urbano II fose elixido Papa non foi outra que a da súa condición de abad de Cluny e igual sucedera con Pascual II, ou o seu continuador no solio pontificio.

Pintura da Badía de Cluni of Cluny Abbey antes de que fora destruída en sua maior parte (Museo de Cluny)

Pintura recollendo o aspecto da Badía de Cluny antes de que fora destruída en sua maior parte (Museo de Cluny)

O mesmo motivo faría recaer a tripla coroa no seu sucesor Gelasio II que foi morrer na mesma abadía de Cluny, non lonxe do aula onde elixiron ao seu sucesor Calixto II, irmán de Raimundo de Borgoña, en 1119. Vinculado o papado a esta orde sobra dicir que durante estes catro pontificados a influencia de Cluny deixaríase notar máis aló da igrexa romana no occidente peninsular.

En Trasancos avalaron e devalaron con forza as mareas da reforma cluniaciense con Raimundo de Borgoña, e o seu sucesor [non no condado – Galicia é un reino-, máis como ‘Primeiro entre os Condes’,  Maior inter Comites Gallaeciae, o] Conde Maior de Galicia.

[É institución da Celtic Commo Law onde o tánaiste, “cabeza de familia”, dirixe un holding de terras ou territorios políticos e propiedades do clan  terras ou territorios políticos  propiedade do clan (, 130-234), secularmente aglutinados na prosápia por herdanza ou parella, estourado en réxime pro indiviso recibindo a cada membro seu quiñón ou cota-parte quiñon ou cota-parte (, 153-155) . No caso da Terra de Trasancos, a Casa  (fine, liñaxe) Prolix Petriz (, 53-200) está encabezada polo conde de Traba Don Pedro Froilaz –maior inter comites de Galiza; un maior comitum equivalente ao chamado na Irlanda Rí Ruirech-, e por seus irmáns; seu fillo Fernando Peres, conde de Trastámara e sucesivos ‘cabos do clan’ ou tánaistí  até a morte sine semine en 1261 (Cal Pardo) do derradeiro deles Don Rodrigo Gómez, Princeps Gallaeciae e dos comitatos (mór túatha) de Montenegro, Monterroso, Limia e Sarria, derradeiro maior comitum (rí ruirech) Petriz dereito, tamén chamado na Irlanda Rí Cóicid, “Rei de Provincia” -onde provincia (pola Provincia Gallaecia do Imperio Romano sinónimo de reino, Provincia Gallaecia, Reino de Galicia ou Galiza (, 54, 234; 152-168) e nada ten que ver claro está coas actuais provincias centralistas derivadas do ordo napoleónico-. ]

Co Conde D. Pedro, San Martiño de Xuvia foi un dos focos de decisión e actuación da familia dirixente de Galicia na reforma da igrexa de Trasancos.

Pero as consecuencias da súa actuación coa maioría da poboación: Os servos e instalados baixo a xurisdicción da casa nobiliar primeiro e do mosteiro despois, non foi boa, segundo creemos máis ben todo o contrario. Os labregos que aínda tiñan boas propiedades sofrían a cotío acoso e frustigamento por parte dos bieitos [e dos Froilaz, patrones do mosteiro] e a situación empeorou nos primeiros momentos da conversión da abadía en priorato.

Capitel do Mosteiro de San Martiño de Xuvia. Deseño de José Ramón Fernández Villares ilustrando este texto na p 88 de Narón Un Concello con Historia de Seu. Tomo II II

Capitel do Mosteiro de San Martiño de Xuvia. Deseño de José Ramón Fernández Villares ilustrando este texto na p 88 de Narón Un Concello con Historia de Seu.  A Terra de Transancos ollada dende os mosteiros de Xuvia e Pedroso na Idade Media. Tomo II

A finais do século XI e durante boa parte do século XII a realización manual dun traballo polos monxes, seguía considerándose como penitencia, cando menos como un severo castigo necesario para a corrección espiritual dos exaltados, non podía ennoblecer a vida. Os labouras agrícolas eran realizadas polos servos ou por campesiños que levaban parte das súas terras en precario.

Agosto. Ciclo dei mesi. Mestre Wenceslao, c. 1400. Castello del Buonconsiglio, Trento.

Agosto. Ciclo dei mesi. Mestre Wenceslao, c. 1400. Castello del Buonconsiglio, Trento.

Lugar de asilo de viuvos e viuvas influíntes, de nobres soldados retirados do tumulto da batalla, era San Martiño un lugar de descanso, como un apetecible balneario, á beira do fermoso Mar da Xoiba, onde entre fragas, que garantían boa caza, vizosos soutos  e servos disciplinados os nobres tomaron decisións e fixeron reformas que ían condiciona-la vida económica de Trasancos ata o século XVIII.
D. Pedro, Visclávara e Munia representan unha época de profundos cambios na cristiandade, e foron axentes activos que decidiron exactamente os tipos de reformas convenientes para os seus respectivos monasterios de acordo coas súas necesidades políticas ou espirituais.

A primeira etapa de retiro no mosteiro convivirá cunha segunda na que o monxe monta dacabalo, leva unha espada e unha cruz no peito e estende a concepción monacal á vida seglar. O Papado encárgase de crear as ordes militares e servirlles os campos de adestramento: As cruzadas.

Asedio de Acre por D.Papety, circa 1840. O Mestre Hospitalario Mathieu de Clermont defendendo os muros em 1291. Fonte Wikipedia. ex Chateau de Versailles, reproducido in "Brieve histoire des Ordres Religieux", Editions Fragile.

Asedio de Acre por D.Papety, circa 1840. O Mestre Hospitalario Mathieu de Clermont defendendo os muros em 1291. Fonte Wikipedia. ex Chateau de Versailles, reproducido in “Brieve histoire des Ordres Religieux”, Editions Fragile.

A onda de Cluny chega ao monasterio de S. Martiño por varios camiños como máis adiante veremos. A personalidade que máis inflúe no Conde D. Pedro vai ser Raimundo de Borgoña.
Baixo o abad Hugo, Cluny no cume do seu poder convértese nunha vasta organización internacional completamente independente. É o momento da penetración no Reino de Galicia.

Raimundo de Borgoña

Raimundo de Borgoña, Maior Comite de Galiza. Capela Real ou das Reliquias. Catedral de Santiago.

Un Conde, o Cabaleiro Raimundo de Borgoña sugestionado polas fazañas que oíra contar da Conquista de Toledo por Alfonso VI aquel 25 de maio do 1085, aproveitou a noticia da espantosa derrota infligida polos Almorávides ás tropas de Alfonso VI e ao Conde D. Froila (Petriz) Bermúdez para presentarse ante o Rei en compañía do seu primo Enrique. O temperamento normando e borgoñón de Raimundo atopabase cómodo na familia dos ‘Petriz’, e contribuíu a suavizar as relacións co Rei Alfonso Fernández co que estaba emparentado.
Impresionado por este home (cuxo magnífico retrato xacente pódese contemplar hoxe na capela das reliquias da catedral compostelana, fronte aos restos do Conde D. Pedro), Alfonso VI apresurouse a darlle á súa filla doña Urraca en matrimonio, como proba un documento de venda de 1087, polo que Osorio Velázquez e o seu fillo Payo Osorio vendéronlle a D. Rodrigo Froilaz e á súa muller Goncina González a cuarta parte da igrexa de Sta. Mariña do Vilar entre outros bens.

Osorio Velazquez def

AHN cod 1047b [ex 1041b] nº 20 fol 5v regras 16-39.- XPS. In dei nomine. Ego osorio ualasquiz, una cum filio meo pelagio osoriz uobis domino Roderico Froilat et/ 17 uxor uestra Guncina gundisaluit, in domino deo eterna salutem amem. A multis est notatum,/18 sed a paucis est auditum, eo quod placuit nobis, ut faceremus uobis cartulam uenditionis, sicut et facimus/ 19 textum scripture firmitatis de hereditate nostra propia que habuimos de subsceptione auolorum, uel pa/20 rentum nostrorum, nominata illa de ecclesia de sancta marina de uillar. iiiiª integra, et alia iiiiª/21 uenit in porcione de fratre meo suario uelasquiz, et de alia media uendimus uobis quinta media/22 que abuimos de propia nostra comparatione que emimus de eldara menendiz par suo bono talento et nostro pre/23tio empto, et es ipsa ecclesia in urbe galleciae, territorio trasncos ripa flument iuuie, subtus castro/24 de uillar uendimus eam cum suis adiuntionis et testationes tan de una parte quam de alia, cum/25 suos dextros uel quanta ad prestancia est in ea quomodo concludet et extremat se per suis terminis quomodo uenit/26 per teminos de sancto iuliano de ferrol, et de alia parte par barrarios propie aula sanctae cecilie et per uilla de uileicon,/27 et inde per terminos de palacios et per ubi extermat illa aqua de sarantes, usque intrat in mare. Damus/28 uobis in illa casas copertas uel decopertas, petras mobiles uel inmobiles, quintanales, ortales, pumares/29, cerdeiras, nogares, castinares, terras cultas uel incultas, pratis, pascuis, paludibus, exitus uel/30 regresus, damus uobis in illa cruces, calices, libros, uestimenta ecclesie quae ad altare seruient uel serui/31re debent, de illa turibulos ceriales uel signo siue omnia sua bona per ubi intus et foris inuenire/32 protueritis per suis terminis et locis antiquis in ipsa eclesia modo est uel sede/33re debet, de illa portione nostra integra tam de aprestatione quam de comparatione, uobis damus atque concedi/34mus et quorum testibus asignamus et adeo accepimus de uobis precium per complacentia nostra iº caballo colo/35re roseo obtimo et iª pelle bona et quod nobis bene complacuit uos dedistis et nos accepimus./ 36 et de pretio nichil remansit in debito. Ita ut de hodie die omnique tempore sit ipsa ecclesia cum omnia/37 sua bona de iure nostro abstracta, et in uestro iure, et dominio, sit tradita, atque confirmata./38Habeatis et posideatis uos, et omnis posteritas uestra, et quidquid de ea facere uolueritis possidendi/39, aut uendendi uel donandi, deliberam in dei nomine habeatis postestatem. Siquis tamen quod esse non/ […]

Interesante diploma para Trasancos pois recolle por primeira vez unha mención do topónimo Ferrol.

villaequintana2

A diferencia entre a Uilla de Ferrol e esta Uilla de Platanetum, estriba en que a primeira ten igrexa propia baixo advocación Sancti Iuliani (San Xiao) e está a carón do mar e dunha extensa fraga

A primeira mención de Ferrol [o topónimo asociado á igrexa de San Xiao dunha uilla rural da que falamos no capítulo anterior non se corresponde coa cidade ou vila de Ferrol fundada ex novo en 1212 por Alfonso IX -] :

[…] e está, esa igrexa na Urbe de Galicia, Territorio de Trasancos, á beira do río Xuvia, baixo o castro de Vilar (o castro de Santa Marina, hoxe oculto tras os depósitos de agua)…, tal e como está desde que empeza ata que termina dentro dos seus lindes […] vén por términos de S. Xiao de Ferrol, doutra parte por Barreiros, preto da igrexa de Sta. Icía e pasa pola uilla de Villeicón (entre S. Pedro e S. Xoan de Filgueira) de alí vai por términos de Pazos por onde limita co río de Serantes ata que este entra no mar.
Dámosvos nela casas cubertas e descubertas, e pedras móbiles e inmóbiles, quintanais, hortas, pomares, cerdeiras, nogueiras, castiñeiras, terras cultas e incultas, prados, pastos, barreiras, entradas e saídas.

Dámosvos as cruces que hai nela, cálices, libros, vestimentas da igrexa que serven aos altares ou deben servir, incensiarios, ciriais e selo, xunto con todos os seus bens […]  [e a cambeo] recibimos de vós o prezo que conviñeramos dun cabalo cor rosado moi bo [I cabalo coloree roseo obtimo] e unha boa prenda de coiro”. (50)

Osorio2sombra

AHN cod 1047b [ex 1041b] nº 20 fol 6r regras 1-10 […]/1 oportet, et fieri minime credimus, aliquis homo de parte mea uel de extranea qui hanc karta infringere/2 uoluerit et uobis illa ecclesia in contensa mitere uoluerit, tam nos quam extraneis siue propinqui, qui talia comi/3serit tunc pariat uobis ipsa ecclesia cum omnia sua bona de iuri [dupla]ta uel triplata  siue quanto uobis fuerit/4 meliorata et uos in perpetuum uindicata euo perhenni in secula cuncta. Facta karta uendicionis sub die iiiº/ 5kalendas aprilis. Era mª.c.xxv. Regnante Adefonso rex in Tolleto regni sui, tenente Gallecia per iussa illius regis generum eius commite Raimundus, orto extirpe francorum, presidente cathedra menduniense sedis dei gratia episcopus Gundisaluus. Ego Osorio iam dicto una filio meo Pelagio Osorit uobis domino Roderico Froylat et uxor uestra Goncina Gondisaluit in han karta que fieri eligimus elegente audiuimus et satis nobis complacuit, manus nostras propiae roboramos (signum). Qui praesentes fuerunt: W[ilhelmo] Uimarat, Melendo Fulinit, Oueco Gondisalui, Munio presbyter et Menendus Torquinit testes. Petrus abba, confirmat. Munio confirmat. Gondisaluus presbyter, notuit.

As cláusulas cronolóxicas indícannos o fulgurante ascenso de Raimundo de Borgoña:

Feita a carta de venda o día terceiro das Kalendas de abril. Era MCXXV (30 de marzo de 1087). Reinante Alfonso en Toledo no seu reino, tendo Galicia por mandato do Rei o Conde Raimundo da súa familia, nacido da estirpe dos ‘francos’. Presidindo a cátedra da sé mindoniense o bispo Gonzalo pola graza de Deus.

osorio velasques one

[Arriba, fragmento da transcipción do códice 1047, correspondente a este documento, do padre Ángel, nótese como  reproduce con fidelidade o deseño do XPO, do documento orixinal (arriba) -.   A do padre Ángel e copia da transcripción do dito códice de Juvia feita por Puga (seguindo este seguramente á sua vez a de Felipe Colmenero, misteriosamente desaparecida). A transcripción de Santiago Montero Díaz publicada na sua tese La Colección Diplomática de San Martin de Jubia 977-1999. El Eco Franciscano 1935, é en realidade a cuarta transcripción conocida deste códice, e a terceira conservada. Publicada tamén no Boletín de la Universidad de Santiago, T XXV, (1935), non foi pois a do franquista Montero Diaz,  a primeira transcipción  do  célebre códice de Xuvia, que hoxe ten a signatura 1047 b [en 1990 tiña a signatura 1041b]. En efecto, o códice, compilación de varias mans dos séculos XII e XV [partindo do corpus central de documentos dos séculos X e XII, a máis completa documentación dun mosteiro español da orde de Cluny]  de cartas e documentos do mosteiro chega as primeiras décadas do século XVI. Está  encuadernado en táboas forradas de coiro sobre as que, borrando viablemente a previa [1041b], epigrafiaron a signatura 1047b. Partindo do corpus medieval do século XII e XIII, compilado por  varias mans e tipos de escritura -carolina en evolución a tipos góticos textuais e cursivos-, as transcripcións a páxina extendida, chegan as primeiras décadas do século XVI, sendo na sua maioria documentos notariais privados, testemuña da consuetam rationen e, da súa función de montepio  vinculando e garantindo a transmisión dos bens e dereitos das linaxes fundadoras – mais que xestionando seus bens e dereitos temporais-. Isto é o que facían os mosteiros familiares do Reino de Galicia. Os documentos latinos serían transcritos en primeiro lugar  por Frei Felipe Colmenero – asesorado por Sarmiento en cuestións paleográficas- para a realización das duas obras factográficas Xuvia e o Discurso Histórico – de onde non hai, non se pode sacar-. Dita transcripción dos documentos latinos non se conserva.  Sabemos – é o seu estilo- que  viña precedida dun amplio comentario a modo de sinopse.  Creo que a do Padre Puga, que si conservamos translitera a Colmenero -aunque Puga, sen dúvida por descuido, non faga mención- . A transcripción de Puga se conserva íntegra, no famoso Libro III de rendas do priorato que inclúe parte da obra histórica de Felipe Colmenero e na copia mencionada do Padre Ángel.

Sandoval cita este documento en 1634 (51) segundo el a data estaba así: Era MCXXV. III Kal. Aprilis. López Ferreiro propón: Era MCXXVIII. kal. Aprilis que considera perfectamente admisible. (52) Pero isto non se pode aceptar.

fray ángel

Por último se fixo  a nova transcripción de Fray Angel, concluída o 6 de febreiro de 1804,  dos documentos latinos. É cronolóxicamente esta ” Copia del Libro  Grande de los Legajos de Juvia”  (no AHN) a terceira-  e a segunda das transcripcións dos documentos latinos do Códice 1047b. conservadas. Os máis de cento vinte documentos galegos, nunca se transcribiron -agás un deles, a excepción que confirma a regla-, ata queo fixen eu por primeira vez, en decembro de 1112,. Son en sua maioria foros repartidos entre os códices AHN de Xuvia 1047b e 63b.   Dos foros galegos existen  sinópses, feitas por Puga, e copiadas tamén en 1804, polo padre Angel ,  pequenos resumos. Estes foros de Xuvia, e outros documentos galegos  os transcribín eu  (A. Pena) entre o ano 1990 e 1991 respetando por primeira vez – cousa hoxe normal, mais entón reixeitada polos usos epistémicos vixentes-, a grafía galaicoportuguesa dos documentos orixinais na sua maioria do códice 63b. Miña transcripción publicouse no segundo apéndice do Tomo II desta Hª de Narón en decembro de 1992.

A data ten que estar ben. Aínda que dona Urraca debía ter naquel momento menos de sete anos, está claro por este documento que xa se había anudado un compromiso matrimonial entre a Infanta e Raimundo, polo menos antes do 30 de marzo de 1087, por razóns de estado:

[…] Facta Karta vendicionis sub die iiio Kalendas aprilis. Era mª cªxxªvª Regnante Adefonso rex in Tolleto regni sui, tenente Gallecia per iussa illius regis generum eius commite Raimundus, orto extirpe francorum, presidente cathedra menduniense sedis dei gratia episcopus Gundisalvus […]. (53)

froila bermúdez 001

Chegada ao seu mosteiro de San Martíño de Xuvia do Conde Froila Bermúdez. Por Eva Merlán. Unha das figuras salientables entre os principes e imperantes de Trasancos do século XI foi o conde Froila Bermúdez, vasalo do rei García de Galicia e pai do conde de Traba e Maior Conde de Galcia, Pedro Froilaz, que foi titor do emperador Afonso VII. De Froila Bermúdez , de personalidade contraditoria, violento e piedoso, cruel e dadivoso, achamos eventos por el protagonizados en diversas fontes e escritos, comoa a súa intervención na épica batalla de Sacralinas o 23 de outubro do ano 1086 loitando contra os almorávides por terras de mouros, obrigado a servir ao rei usurpador de Galicia, Alfonso VJ, monarca titor do seu fillo Pedro Froilaz. Tras a cruenta e terrible derrota dos cristiáns nesa batalla, o conde Froila Bermúdez, salvou a vida milagrosamente pola continua invocación do seu protector San Martiño, ao que fixo un voto se saía vivo da batalla. Dezaoito dias despois da derrota, o conde, de volta en Xuvia, como recolle a ilustración, cumpre a súa promesa e voto, doando ao mosteiro a súa posesión máis preciada: “A uilla de Domirón” coas súas terras e casas (máis ou menos a superficie do que hoxe coñecemos pola parroqua de San Xosé Obreiro- A Faisca). Contrastando con esta piedosa acción, tamén se recollen nas fontes máis fiables aspectos crueis e violentos desde Conde Froila, que por mor dunha disputa fai matar cun ardil, en Padrón, ao seu sobriño Gudesteo, bispo de Compostela. Froila Bermúdez morreu en Cospeito (Lugo) no ano 1091, sendo transportado para ser enterrado segundo a súa vontade na igrexa de Santa María, dentro do mosteiro de San Martiño de Xuvia, de máns do abade Munio, en presenza de moitos nobres, bispos e abades de Galiza.

Un ano antes, aquel malfado mes de outubro de 1086, reposto do susto almorávide, o Conde Froila (Petriz) Bermúdez debía de ultimar cos seus fillos a donación de Domirón e S. Pedro de Mondego de acordo coa promesa feita a S. Martiño que o salvou da ‘presura et premia’ de Sacralinas, ou como queira que ese lugar se chamase, mentres que en voz baixa maldicía a ese falso Rei de Galicia que tiña ó seu señor D. García suxeito con grilos (e que o único decente que fixera na súa vida era a tóma de Toledo) e ao seu fillo don Pedro como refén na súa casa.

Nas cláusulas finais do documento figura como tenente et regente Terra Spanie et urbe Toleto Adefonsus prolix Fernandiz (54) pero a lembranza da conquista da cidade de Toledo embazaba ante a presente situación, a media lúa facía retroceder á cruz por todas partes, era coma se os ceos quixesen tomar vinganza dese Rei usurpador do reino de Galicia.

O que máis asombra non é a data temperán da ascensión de Raimundo, senón o feito de que don  Froila Bermúdez, admita en 1087 a legalidad da situación do Rei Alfonso VII. A sua [fides], “fidelidade”, segundo a nosa opinión, garantiuna D. Alfonso para quen D. Garcia era “un pesadelo” [hac necessitudine anxius, di o Silense] en verbas tomadas de López Ferreiro, criando como verdadeiro refén neste contexto político ao seu fillo D. Pedro [Froilaz].
Si o traspaso a Cluny do monasterio de Xuvia en 1113, foi motivado non tanto pola amizade de Raimundo de Borgoña con don Pedro, e moito menos polo ambiente espiritual da época, canto por razóns políticas, o cambio producido na igrexa de Trasancos non fixo máis que continuar unha nova etapa iniciada tres anos antes coa apertura do monasterio de coengos regulares de Santo Agostiño por doña Munia; esta muller e o seu marido don Paio decidiron investir parte dos bens que non podían transmitir xa ao seu sangue [pola parte do fillo] en ‘accións’ válidas para o Ceo, investimento que non tardou moito don Paio Menéndez en disfrutar xa que morreu catro ou cinco anos antes da inauguración do espléndido mosteiro de San Salvador de Pedroso.
A igrexa románica é un exponente da economía autárquica deste grupo nobiliar, o seu custo menor ao dunha construción gótica fai que sexa considerada como símbolo dos terratenentes.
Terratenentes, significa aristocracia e oligarquía, a aristocracia en Trasancos é a familia dos  Petriz. Estamos, neste caso, ante un grupo numeroso de homes e mulleres, cuns lazos e concepto do parentesco moi pechados, baixo os que se adiviñan trazos e iniciativas individuais pero que toman mancomunadamente as decisións tras discutir os seus asuntos en reunións familiares pechadas en torno ó patriarca, unha forma de actuar como diriamos hoxe á siciliana, ou con máis propiedade un verdadeiro clan (tomando o concepto de R. Heinrich Lowie) orixinado remotamente, no sistema autárquico de produción, baseado na agricultura e ganadería, de filiación unilineal e patrilineal, non exógeno.
Por unha banda están o   Conde D. Rodrigo, o Conde D. Gonzalo e o Conde D. Pedro e as súas mulleres, polo outro as irmás dona  Hermesenda, dona  Visclávara e dona Munia, mulleres formadas nas aulas dos seus cenobios, expertas en leis e coñecedoras de Teoloxía. (55)
Roma fixo a finais do século XI un ímprobo esforzo para liberar a igrexa de mans das corruptelas seculares. Estes esforzos toman o nome dun dos seus máis destacados axentes, o Papa Gregorio VII (1073-1085): A Reforma Gregoriana.

gregorio vii

Gergorio VII inspirado polo Espíritu Santo. ex p 292 do Little Pictorial Lives of the Saints, Benzinger Brothers. Ex Wikipedia.

O Papa non vai poder ser xulgado por ninguén nin as súas sentenzas discutidas. O legado papal está por riba de toda xerarquía por elevada que sexa.
A supremacía da sé Apostólica faise indiscutible e é a única capaz de entender nas cousas importantes e con dereito a legislar. O Papa pode modifica-lo espazo físico de calquera diócese.
A reforma Gregoriana vai terminar coa excepcionalidade da igrexa galega. Para eles conta co apoio incondicional dos monxes cluniacienses, monxes cluniacienses e bispos ?cluniacienses? tamén van introducirse claramente na igrexa galega na época de Alfonso VIN. Con este Rei chegan un bo número de clérigos francos e Alfonso VIN vai duplicar a estes clérigos franceses o censo anual que del recibían.
Nós non temos desta loita entre defensores da liturgia nacional galaica e a nova corrente romana internacional ningunha testemuña directa e apreciable na documentación de S. Martiño, todos os autores concuerdan nembargantes que foi moi dolorosa.

Hai unha pregunta que convén facernos. A cuestión é que si Munia era partidaria da reforma cluniaciense por que non elixiu esta orde relixiosa para o seu mosteiro de Pedroso en lugar optar polos  Coengos Regulares de Santo Agostiño (56)
Munia con Pedroso pódese considerar unha precursora ó afastarse do luxo e o boato cluniaciense, antes de que penetre en Trasancos.
Apoiando a sacerdotes que sen rexeitar o seu ministerio fan voto de vivir con humildade, levando unha vida comunitaria, Munia mantense conscientemente? na liña de  Pedro Damián.
As riquezas, abundancia e poder político crearon en Cluny un ambiente que enrarecía un pouco a vida espiritual.
Munia e Visclávara non semellaban insensibles a todo isto, pero a orde bieita era a única aínda no occidente. Cluny nestes momentos converterase no representante de prácticamente toda a orde bieita (benita).
Munia parece unha devota a quen tráxicas circunstancias persoais acentuaron o seu amor á quietud. Muller culta como correspondía á familia de máis alto rango de toda Galicia [seu irmao era o Maior inter Comites Gallaeciae], conxugaba a súa piedade cunha falta absoluta de ambición. Ambición para que? Sen marido, sen fillo que herdase as súas extensas propiedades, acompañada únicamente pola súa filla Mariña no seu retiro voluntario monástico de San Martiño, a súa única preocupación parece ser ocuparse da salvación da súa alma e dos seus familiares defuntos; esperando impaciente o momento de reunirse con eles. (57) Quizá por iso colocou o seu monasterio baixo a abvocación de San Salvador. Cando perde adoito á súa filla no ano 1114, os ceos confirmáronlle que acertada fora a súa resolución. Aínda quedoulle o conforto e compañía da súa irmá Visclávara monxa en S. Martiño como ela. (58)

Cabe a sospeita de si estes coengos regulares que Munia crea en Pedroso non serían aristócratas, fillos de segundoxénitos locais, terratenientes de Trasancos. Dá a impresión de que [é posible que] non. Polo que sabemos podemos ver a Munia como unha muller, máis que alineada xunto á súa clase, na onda dos discípulos de San Victor de París ou os de  Prémonstre como consecuencia da súa particular crise existencial. (59)
En toda Europa respirábase un clima de reformas, xusto no momento de máximo esplendor e irradiación de Cluny. A primeira etapa dentro da que se inclúe a fundación de Pedroso, oriéntase cara a un perfeccionamento da vida monástica, sendo este un dos obxectivos de  Munia Froilaz e o seu resultado o Mosteiro de San Salvador de Pedroso. Este proceso ten unha segunda etapa coa aparición dos Cistercienses, representados en Trasancos, principalmente pola Graña de Brión e Reparada. (60)
Neste século de cambios, créanse as condicións favorables a unha corrente de pensamento relixioso, tendente á salvación individual, ascética, en absoluto social ou populista que se opón á opulencia cluniaciense, da que Munia vai ser representante e [esta circunstancia] permite que antes de que a Orde de Cluny se instale penetren en Trasancos os precursores dos Premonstratenses. Inmediatamente despois Cluny instalarase en Xuvia e máis adiante os Cistercienses, deixarán sentir a súa forza no territorio desde finais do século e ao longo da seguinte centuria.

románico

O compartido estilo románico permite visualizar a unidade cultural europea posibilitada polo papado e as órdenes relixiosas.  Se continua así a tradición da Celtic Common Law, que posibilita a aparición do feudalismo ao final do Imperio Romano, baseada nun ríxido e jerarquizado clero colegiado de doutores celtas: os druidas, á cabeza dunha Suman Auctoritatem electa en concilio ecuménico, e posibilitada pola universal formación en comúns materias [encuadradas no que no Baixo Imperio se chamou Trivium e Cuadrivium] do clero celta integrado por segundones das pricipales casas nobiliares europeas en seminarios internacionais, verdadeiras universidades.

Fronte ás construcións góticas da urbanitas, controladas pola nobreza comerciante sólidamente instalada nos Concellos de Ferrol e Neda do século seguinte,  o traballo ‘en románico’ é a construción monumental da nobreza territorial, Munia inaugura en 1111 o Monasterio de Pedroso, con coengos regulares de S. Agustín ao longo do século XII San Martín emprende un accidentado plan de reconstrución bastante atrasado pero con resultados que recordan aos da igrexa de Sta. María do Sar de Santiago.

Pedroso munia

Ilustración feita baixo a miña dirección pola extraordinaria ilustradora Eva Merlán, para a obra Narón unha Historia Ilustrada na Terra de Trasancos.

Ata que se realice unha excavación en Pedroso, en toda regra, os refugallos que nos chegaron do desaparecido mosteiro de Munia pódense contar cos dedos dunha man pero abondan para facernos unha idea do seu explendor.
Polos datos que nos ofrece o xa mencionado Apeo de Pedroso, de mediados do S. XVI, (61) é posible facer un boceto axustado do mesmo.

Reconstrucción do Mosteiro de Pedroso por A. Pena

PLANTA DO MOSTEIRO DE PEDROSO reconstruída polo autor, segundo os datos do Apeo de Pedroso, recollidos por E. Cal Pardo. Deseño inserido na p. 93 do II volume, cap. II de Narón Un Concello Con Historia de Seu ( A. Pena 1992) aquí transliterado.

A TERRA DE TRASANCOS NO XOGO POLÍTICO DO CONDE DON PEDRO FROILAZ

FIDELITAS

sumisión do rei de Escocia

Eduardo I reclama o señorío de Escocia a John de Balliol (1292-1296) que , derrotado, rende homenaxe a Eduardo I de Inglaterra o 26 de decembro de 1292.  En 1292 a Pedra do Destino, levada de Brigantia (A Coruña), a Escocia sentou por derradeira vez a un rei escocés; John de Balliol, nacido en 1250. Este tras recoñecer a Eduardo I como señor,  rebelouse contra el tres anos despois e foi derrotado polo exército invasor inglés na batalla de Dunbar, onde 10.000 heroicos escoceses pereceron.  Entón o rei Eduardo levouse a pedra do destino a Inglaterra, e arrincoulle a Juan de Balliol o escudo coa armeria real da súa túnica, o que lle valeu o título de burla de Loom Tabard  “Valeira Túnica”). Tras unha tempada na Torre de Londres,  foi liberado en 1299. O rei de Escocia morreu no exilio en Normandía en 1315. Peor sorte tivo o noso rei Garcia.

Obrigado pola súa difícil situación legal en Galicia, difícilmente soportable para os Condes galegos cuia fidelitas vasalática a don García non podían romper, Alfonso VI prometera a Raimundo de Borgoña, bo amigo de D. Pedro Froilaz, que o fillo que o burgundio tiña da infanta doña Urraca sería proclamado rei de Galicia á súa morte, reservando D. Alfonso León e Castela para o seu fillo. (62)
A esperanza independentista de recuperar o reino de Galicia do sector máis importante da nobreza galega, a dinastía  Petriz quedaba así garantida.
En 1107 Raimundo, enfermo quixo velo o seu fillo o infante D. Alfonso que se criaba na casa da súa ayo o Conde D. Pedro Froilaz de Trava. (63)

uilla de Quintana,Quintá

Uilla Quintana. O Val. Narón. Deseño de Carlos Alfonzo dirixido por A. Pena. Texto A. Pena. Para o proxecto Camiños Milenarios do Concello de Narón y da Diputación de A Coruña. Munia Froilaz recibindo na porta da súa uilla ao rei Alfonso Raimúndez. En 1107, o Conde Raimundo de Borgoña esposo da infanta Urraca, a piques de morrer, dispuso que o seu fillo, o infante Afonso Raimúndez (nado en Caldas o 1 de marzo de 1105) fose apartado da súa nai, Urraca, filla do rei Afonso VI, e confiado no fosterage ou tutela do conde de Trava Don Pedro Froilaz, Princeps e Imperante da Terra de Trasancos e cabeza (tanaiste) do máis poderoso grupo nobiliar de Galiza, o clan trasanques “Petriz” ou Froilaz. Pouco dempois o rei Afonso VI convocou a tódolos nobres galegos en León, antes de morrer (1109), exixíndolles que lle xuraran fidelidade ao seu neto o infante Afonso Raimúndez. O rei demandou ao seu titor, o Conde de Trava Don Pedro Froilaz un especial xuramento: De casar de novo Dona Urraca, nai do infante, Don Pedro o nomearía rei de Galiza. Feito o xuramento, Don Pedro Froilaz tomou ao infante nos brazos e, abandonando a reunión, aguilloo seu cabalo ata chegar aos seus territorios patrimoniais nas Partes Extremas de Galicia, id est a chamada “Extremadela do Noroeste”: a Terra de Trasancos, onde puxo o neno nas máns da súa esposa, a condesa Maior, Guntroda, e da súa hirmá Munia Froiláz, que perdera un fillo de curta idade afogado no Mar da Xoiva. Don Pedro criaba coma un fillo máis ao infante nas ditas Partes Extremas Gallaeciae, fortalecendo o seu espíritu co ‘nobre deporte da caza’. En 1109 cando a nai do infante Dona Urraca casou có rei Afonso I de Aragón, Don Pedro proclamou a Afonso Raimúndes Rei de Galiza. Pouco despois Xelmirez nunha solemnísima cerimonia entronizatoria celebrada na catedral de Santiago, coronou en 1111, a Afonso Raimúndez como rei de Galiza. A Casa de Borgoña non esqueceu este favor, e máis adiante, Guido de Borgoña, o papa Calixto II estableceu o Ano Santo Compostelano.

Antes de morrer Raimundo encomendou encarecidamente os presentes ao que ía ser Rei de Galicia. Atopábanse o bispo de Viena de Francia. Guido, irmán de Raimundo de Borgoña, e o bispo Gelmírez. (64)
Cando estas noticias chegaron a Cluny, a badía debeu de facer plans para un futuro estado galego, baixo a reforma gregoriana, e iniciar os pasos para o control dos monasterios galegos en mans da nobreza.

Caza de Erias

Escea de caza por  Alfredo Erias [original BN, aquí coloreado]; a esquerda psbl. un lince ibérico, ataca a un can].   O Conde de Trava, Don Pedro Froilaz, princeps e imperante da Terra de Trasancos a comenzos do século XII, e cabeza [tanaiste] do clan nobiliar dos Petriz ou Froilaz, foi copropietario coa súa irmán Munia Froilaz, dunha extensa fraga que ocupaba grande parte do territorio que hoxe ocupa a cidade de Ferrol. O Conde, don Pedro, xefe da liñaxe trasanca, foi titor do rei de Galiza Don Alfonso Raimundez. Arrincandoo recén nado, dos brazos da sua nai, a infanta e logo raiña, Urraca, o conde criou coma ún dos seus fillos, ao neno infante, na Terra dos seus antepasados. O infante, pasou boa parte da súa infancia e mocidade, xa feito rei, no Mosteiro de S. Martiño de Xuvia, e no entorno narones, baixo o agarimoso coidado de Munia e de Visclávara, hirmás do conde, fortalecéndo o seu espíritu coa práctica da caza Unxido o infante Afonso Raimúndez rei de Galiza na catedral de Santiago, Don Pedro, deulle -reservando para sí os muntarios, monteiros da dita uilla-, con agarimo ao xoven rei, de consún coa sua himá Munia Froilaz, a uilla de Ferrol [-non confundir coa Vila de Ferrol, fundada hai oitocentos anos polo rei de Galiza e de León Afonso IX-], coa súa famosa fraga, entón o mellor couto de caza da Terra de Trasancos, chamada dende ese momento Fraga do Rei don Afonso. Don Afonso VII, rei de Galiza, có tempo convertiuse tamén en rei de León e de Castela, etc.,  e ainda en Emperador tota Hispaniae. Un día o rei, de consún coa súa nai a Raiña Dona Urraca, dandolles o Mosteiro de Sobrado, agasallou aos fillos de Don Pedro, o seu titor, ao primeiro conde de Trastámara don Fernando Pérez e ao seu hirmao maior, o Imperante de Trasancos , o conde Don Bermudo Pérez. Pola súa parte Don Fernando e don Bermudo, os seus compañeiros de infancia – verdadeiros irmáns seus-, segundo entón se acostumaba, pro roboratione, agasallaron a súa vez ao rei, cun venabulo e cun can chamado Ulgario -o máis antigo nome de can rexistrado en Galiza- que tiña un valor astronómico. Sen dúbida lembraban os tempos da mocidade nos que os tres andaban polas fragas seguindo o rastro do porco, cecais cun can como o representado por Carlos Alfonzo, chamado precisamente Ulgario. Quen sabe?. “E pola rúbrica real, nos Bermudo e Fernando, dámovos, Rei Adefonso un can chamado Ulgario (na versión latina cecais tradución de Ulgeiro) e un venábulo que valen quinientos soldos”. A importancia da caza na sociedade galega en xeral e en particular do século XII, se sinala polo grande valor do can, con nome propio: Ulgario,  doado ao rei de Galiza, Emperador de tota Hispaniae, Don Afonso Raimúndez, Ulgario/Ulgueiro. Cecais significando “pulgoso”, de pulegario/pul(e)gueiro > Ulgario/Ulgueiro con caida do “p” inicial [cf. comparativamente psbl. polka > olga, ‘facela olga’, “facela roda”; cecais “por dar voltas sin parar (perseguindo o rabo)”].  Ulgario/Ulgueiro foi seguramente un can de caza do Mosteiro de San Martiño de Xuvia, residencia e lugar retiro da alta nobreza, alí adicada á oración, ao lecer e á caza dacabalo, unhas veces cos cans e outras veces cos falcóns de altanería. Parece posible, en razón da etimoloxía proposta, que na Galiza do século XII, Ulgario ou Ulgueiro, fose un nome común para moitos cans.Escea de caza por  Alfredo Erias [original BN, aquí coloreado]; a esquerda psbl. un lince ibérico, ataca a un can] “E ploa rúbrica real, nos Bermudo e Fernando, dámovos, Rei Adefonso un can chamado Ulgario (na versión latina cecais tradución de Ulgeiro) e un venábulo que valen quinientos soldos”. A importancia da caza na sociedade galega en xeral e en particular do século XII, se sinala polo grande valor do can, con nome propio: Ulgario,  doado ao rei de Galiza, Emperador de tota Hispaniae, Don Afonso Raimúndez, Ulgario/Ulgueiro. Cecais significando “pulgoso”, de pulegario/pul(e)gueiro > Ulgario/Ulgueiro con caida do “p” inicial [cf. comparativamente psbl. polka > olga, ‘facela olga’, “facela roda”; cecais “por dar voltas sin parar (perseguindo o rabo)”].  Ulgario/Ulgueiro foi seguramente un can de caza do Mosteiro de San Martiño de Xuvia, residencia e lugar retiro da alta nobreza, alí adicada á oración, ao lecer e á caza dacabalo, unhas veces cos cans e outras veces cos falcóns de altanería. Parece posible, en razón da etimoloxía proposta, que na Galiza do século XII, Ulgario ou Ulgueiro, fose un nome común para moitos cans.

C. J. Bishko, cre ver analizando as cláusulas da transferencia a Cluny do monasterio de Pombeiro que el sitúa en febreiro de 1108 (65), un intento da monarquía de frear o separatismo galego. Para este autor doña Urraca, que non fai ningunha referencia a Alfonso Raimúndez, cando cita á súa descendencia ex omni gente regali a través dos seus pais, o Emperador Alfonso e a Raíña Constanza, estaría inspirada polo seu propio pai quen nos meses justamente anteriores á súa morte andaría coa súa filla á procura de fórmulas para contrarrestar á nacente ameaza do separatismo galego representado polo Conde don Pedro Froilaz (66).

Pero isto non foi así, á morte de Raimundo, (67) segundo a Historia Compostelana, o Rei D. Alfonso mandou traer a León ao príncipe e esixiu xuramento aos nobres galegos a cambio de ratificarlles os seus cargos e expresarlles a súa vontade de non facer innovacións na xerarquía galega. Unha cláusula especificaba que no caso de que doña Urraca casásese por segunda vez (o rei odiaba visceralmente a Candespina, amor de Urraca, superviviente de Uclés, onde morrera o seu fillo Sancho), Alfonso sería nomeado Rei de Galicia.

/95/[…].

Hic Rex cum ejus generum Consulem Raimundum a visione praesentis lucis fata funditus subduxissent. Et ejus filius, qui adhuc  triennii tempus nequaquam expleverat, piissimi Regis paresentaretur, ex internae pietatis affectu super eum misericordiae viscera conmovens, omnes Gallaetiae nobiles, Consules, et Principes qui ejus praeceptione cum puero iverant apud legionem, talli alloquio affatus est:

‘Omme equidem Gallaetiae regimen et jus pueri pater obtinuit, et ideo vos omnes qui ejus jura, et honorem eo vivo tenuistis, et eo mortuo adhuc tenetis, filio ejus, nepoti meo, proculdubio famulatores exhibeo, et totam ei Gallaetiam concedo, si ejus mater Urraca virum ducere voluerit, nec ab eo etiam /96/ mihi ipsi ulla ulterius obsequia deposco. Et ut omnibus his in auribus vestrae praesentiae profero sine ullo scrupulo dubietatis, fidem adhibeant praesente Vienense Archiepiscopo praefati pueri patruo; in manibus Domini Didaci Secundi Ecclesiae B. Jacobi divina dispensatione Episcopi, discreti videlicet viri, hujusmodi jusjurandum vos dare parecipio, quatenus praesentem puerum in Dominium suscipiatis, et susceptum cautius et vigilantius custodiatis: honorem etiam quem vobis paresentibus ei attribuo, etiam contra me ipsum si injuriosus impsi extitero, totis viribus deffendatis“.

Facto igitur intra moenia Legionis, sicut audivimus,juramento, et a Pontifice Compostellanae Ecclesiae solerti cura recepto, cum autoritate tanti principis as sua quisque reversus est. […].  Hª Compostelana. Liber I Cap XLVI

INFANTIÑO AGOCHADO

Pedro Froilaz

O  Maior Comite de Galiza, D. Pedro Froilaz,  tánaiste, “cabeça de família”, dos Petriz dirige um holding de territórios políticos e propriedades do clã  [b, 130-234], secularmente aglutinados na prosápia por herança ou casal, explodido em regime pro indiviso recebendo a cada membro seu quinhão ou quota-parte [b, 153-155]. No caso da Terra de Trasancos, a Casa (fine, linhagem) Prolix Petriz [b, 53-200] está encabeçada pelo conde de Trava Dom Pedro Froilaz [maior inter comites de Galiza; um maior comitum equivalente ao chamado na Irlanda Rí Ruirech] e por seus irmãos; seu filho Fernando Peres, conde de Trastámara e sucessivos “cabos do clã”  [Tánaistí] até a morte sine semine em 1261 do derradeiro deles Dom Rodrigo Gómez Princeps Gallaeciae e dos comitatos [mór túatha] deMontenegro, Monterroso, Limia e Sarria, derradeiro maior comitum (Rí Ruirech) Petriz direito, também chamado na Irlanda Rí Cóicid, “Rei de Província” [sinônimo de reino, Provincia Gallaecia, “Reino de Galiza” [b, 54-234; p, 152-168]. Segundo no reino em hierarquia, posesor de múltiplas trebas o Princeps Gallaeciae [como o Rí Ruirech, mostrando as instituições galaicas afinidade com as irlandesas do Críth Gablag] só tem em cima ao Rex in Galletia, ao Rei de Galiza; só é vassalo [e também é tutor no fosterage dos infantes], de Alfonso Raimúndez [ á, 431], Fernando II, Alfonso VIII (IX de Leão) [á, 432], etc.,  só E vassado do Ard Rí, “Alto Rei, Imperador” [á, 415-433].

Ante o arzobispo de Viena (de Francia) e do bispo de Santiago o Rei esixe xuramento de vasalaxe ó infante para que o defendesen contra a súa propia persoa no caso de que el atentase contra a dignidade que lle acababa de conferir.
O [Maior] Conde de Galicia, D. Pedro Froilaz, logo de prestar xuramento particular de fidelidade volveu co neno a Galicia. O infante debeu de pasar boa parte da súa infancia na Terra de Trasancos.

Sabemos que o infante estivo temporalmente refuxiado no Monasterio de S. Xiao de Moraime (Muxía) ao sur da Ría de Camariñas, ou Terra de Trava, Territorio Nemancos, por unha carta de acoutamento ó abade Ordoño e ó Mosteiro de San Xiao de Moraime feita ‘polo honesto servizo, que na nosa adolescencia e tempo de guerra o Abad Ordoño de devandito monasterio, prestoume con celo’ (68)

Sabemos que D. Alfonso [residía ou] estaba refuxiado in extremitatem (69) o que é interpretado por Florez como equivalente in finibus Galleciae. (70) As extremitates como os fines, finis terrae, por exemplo, finiens, o participio de presente de finio, utilízase en latín para designar o horizonte; finis como extremitas indica o fin, o término, o remate neste caso probablemente a costa occidental. No opúsculo: D. Alfonso VII, rei de Galicia, e o seu aio o Conde de Trava (71), López Ferreiro sitúa ao príncipe na fronteira de Toledo. Adestrándose en fatígas da guerra e o manexo das Armas. Mal lle vai a Toledo esta ubicación.

mapa-ptolomeo2

No século XII e ata ben entrado o século XIV, estaban vigentes a ideas recolleitas por Ptolomeo, da Península Ibérica pensada como un triángulo conformando por tres puntas ou cabos. Unha das puntas, a que mira ao norte, a chamada na Uí Corra, “Punta de España”, era, en Xeografía Mitíca a Torre de Brigantia, mais en xeografía física era o Cabo Prior,  Covas (Ferrol), o Cabo Cabal[l]ón da antiguidade, convertido pola acción do mar nunhas illas  prolongandose fronte ao cabo chamadas Os Cabalos. Este cabo era a referencia para a navegación directa as Illas Británicas, e ¡o punto de inflexión da navegación entre o Atántico e o chamado mar Cantábrico.  Así  describe no S. XIII  Gervasio de Tilbury España.  Hispania. Narbonense prouincie iungitur Yspania, ab Yspano rege dicta, prius Yberia ab Ybero flumine; postea Esperia ab Espero reger, uel potius ab Espero stella, de qua Virgilius: Redit Esperus, ite capelle.  Hec, terrarum situ trigona et circonfusione occeani Tyrrenique pelagi pene insula efficitur. Cuius angulos prior, spectans ad orientem, a dextris Aquitannica prouincia, a sinistris Balearico maria artatur, et Narbonensium finibus inseritur. Secundus angulus circium uersus tendit, ubi Bragancia Gallecie ciuitas sita altissimam pharum et inter paruca memorandi operis ad speculam Britannie erigit. Tercius eius angulus est qua Gades insule, intente in affricum, Athlantem montem interiecto spacio sinuque occeani, pospiciunt. Hispaniam citeriore ab oriente incipientem Pirenei saltus a parte septentrionis usque as Cancubros (sic) Asturesque deducit, atque inde per Vacceos et Oretanos, quos ab occasu habet, posita in maris nostri littore Cartago determinat. Hyspania ulterior habet ab oriente Vacceos, Celtiberos, et Oretanos, a septentrione occeanum et ab occasu, a meridie Gaditanum occeani fretum, unde mare nostrum (quod Tirrenum uocatur) inmittitur. In Hyspania sex sunt prouincie: Terragona, Cartago, Lusitania, Galletia, Boetica, Tingitana. Sane ex dictinctione Rimana Hyspania quatuor habet metropoles. Terraconensis archiepiscopus Yspanie hos habet suffraganeos: Bartinonemsem, Gerundensem; Vicensem uel Ausoniensem; Ylerdensem, Oscensem; Tirasonensem; Calaguntanensem, Vrgellensem, Cesaraugustanum; Dortosensem, Pampilonensem. Toletanos hos habet suffraganeos: Segunnuensem, Oxomensem, Burguensemqui est domini pape; Palentinensem, Segobricensem, Socobiensem, Concensem. Emeritanus uel Compostellanus hos habet suffraganeos: Albulensem, Placentinum, Salamantinum; Elixeum, Caunensem, Braoarensis archiepiscopus hos habet suffraganeos: Portugalensem, Colimbriensem, Visensem, Lamecinensem, Auriensem, Tudensem, Lucensem, Astoricensem, Minduniensem. Sunt in Yspania ciuitates paganorum: Hyspalis, Corduba, Almaria, Valencia, Complutum, Meleta, Italica, Concordia. Otia Imperialia II, 10

Estes fines de Gallaecia refírense aos Territorios [Terras, Territoria] costeiros do [Maior] Conde de Galicia, no límite noroccidental: A costa das Mariñas Altas nas que está a Terra de Trasancos [, a Extremadela, ou as Partes Extremas de Galicia].

Difícilmente o Conde D. Pedro repetiría o gravísimo erro de Alfonso VI que custaría a vida ó infante Sancho en defensa de Uclés. Na caza, deporte nobre que prepara para a guerra como mostran os tratados medievais, foi onde aprendería o infante o manexo das armas e a montar dacabalo. A Fraga do Rei don Afonso (VII) en Ferrol é un bo exemplo diso, o Conde D. Pedro posuía a metade da uilla de Ferrol, comprensiva dunha extensa fraga cunha pequena aldea incluída nunha uilla dominical da que a outra metade pertencía a Munia, é  mais que probable que o Conde doase un quiñón desta uilla e fraga ó infante, deslindándolo, pois un sobrino neto seu, Pedro Froilaz, fillo de  Froila Rodríguez (neto de D. Rodrigo Froilaz) tería aínda o Souto de Vilar que doa a S. Martiño en 1146. (72) Neste contexto os fillos do Conde,  Don Fernando e Don Bermudo [Pérez], entregaríanlle anos despois ó rei Alfonso un can de caza chamado Ulgario e un venabulo como agasallo (reposición): Et pro regali robore nos Vermudus et Fernandus damus unum canem nomine Ulgario et unun venabrum vobis regi Adefonso qui sunt qingentorum solidum valentes cando o rei D. Alfonso, en compañía da súa nai doaralles (29 de xullo de 1118) o monasterio de Sobrado e as súas herdades. (73)

Cando Alfonso VII, en 1120 acouta o mosteiro de Pedroso fundado por Munia, no defectuoso e recortado pergamiño (74) alude en dúas ocasións ó agarimo que sente por Munia: et causa tue dileccionis impossuimus […]; e mostra un enorme coñecemento da microtoponimia Pedrosana nesa carta, confirmada polo Conde Don Rodrigo Froilaz . Oito anos despois nun segundo acoutamento. (75) O Rei engade “[…] polo amor de Deus e en parte conmovido pola túa deferencia e amor fago crecer e amplifico o Couto e meto no seu couto a igrexa de San Estebo de Sedes coa súa feligresía […]”(que hai que entender como unha mera demarcación eclesiástica onde a igrexa percibía determinados beneficios, pero en absoluto unha división administrativa como as parroquias ou collaçóns, [collações] que se desenvolverán ó longo da Idade Media a partir do século XIII).

Indicios convergentes lévanos a pensar que o Conde gardou o neno nun lugar seguro abondo afastado dos perigos, adestrándoo na caza nas fragas de Trasancos.

Capeitel Pedroso

Capitel do Mosteiro de Pedroso de Munia Froilaz, con pombas eucarísticas -sito, seguramente, na capela absidal de San Xoan. Ilustración de José Manuel Fernández Villares, para este capítulo do segundo volume da Historia de Narón.

 

Protexido desde os tres anos polo Conde D. Pedro, o infantiño creceu coidado polas mulleres da casa, doña Guntroda, Munia e Visclávara, afastado do perigo.

 

DANZA DO CASAMENTO DUNHA RAIÑA VIUVA

Trala morte de Sancho e Alfonso VI, doña Urraca convertida na raíña de León e Castela, conveu en ceder os seus reinos á súa morte ao seu fillo, o rei de Galiza, D. Alfonso. O Rei AlfonsoDona Urraca tumbo A VI, prevendo o seu matrimonio con Candespina, encargoulle a doña Urraca encarecidamente que non tomase decisións de estado sen consultar previamente aos seus nobres.

Ó pouco tempo de morrer o rei, aconsellada por algúns destes [nobres], malia a súa consanguinidade e contra a súa vontade segundo López Ferreiro, doña Urraca casou co Rei Alfonso I de Aragón [ e de Navarra],  o mes das vendimas de 1109 no castelo de Muñón. Este enlace ía traer problemas gravísimos.

Problemas coa Santa Sé, xa que eran curmáns en terceiro grado ao ser ambos biznetos do Rei de Navarra Sancho ‘O Maior’. A igrexa non aceptaba estes enlaces, ata despois do sexto grado que quedaban disoltos os vínculos familiares, agás dispensa.

Dinero_Alfonso_I_el_Batallador_(theBattler)

Diñeiro de Afonso I O Batallador. Ceca de Toledo. Wikipedia

De Roma choven documentos desde finais de 1109 dirixidos a Xelmírez que contradin a tese de Bisko de que a condena deste matrimonio por Cluny non se produce ata 1113. (76)

A familia Petriz que gozaba de boas relacións de amizade coa Raíña e pésimas con Xelmírez por mor da loita dos arciprestazgos, vese nunha apurada situación. Pero o xuramento dado obrigou máis que a amizade á familia máis nobre de Galicia a dar o paso decisivo na defensa do neno, e D. Pedro proclama inmediatamente Rei de Galicia a Alfonso VII sen vacilacións, dous meses dempois da voda da Raíña, o que contradice de novo a Bisko para quen ([segundo el o pensa] arbitrariamente) o mosteiro de Xuvia estaría coa causa de dona Urraca desde 1108 ata 1113, ignorando que o monasterio [chamado aquí] do Couto, era propiedade do Conde D. Pedro.

Temendo a concentración de poder do Conde D. Pedro Froilaz, os envexosos, unha serie de nobres, formaron unha ‘irmandade’ -segundo López Ferreiro-, á fronte de Pedro Arias de Deza e o seu fillo  Arias Pérez, ‘tan listo e convincente que era capaz de cambiar o branco negro e o negro branco’.

Segundo a Compostelana estaban con ela Pedro Gudesteiz; Xoan Díaz, xuíz de Santiago; Payo Gudesteiz; Fernando Sánchez; Oduario Ordoñez e outros señores nobres. Algúns deles relacionados con Santiago e Lugo contemplan con simpatía ó aragonés, símbolo do sistema ‘constitucional’ de foros e liberdades máis antigo de Europa.

A Irmandade nobiliar pediu ao bispo Xelmírez a presidencia da súa liga, que aceptou. Xelmírez e Arias Pérez eran Cabezas da Irmandade de nobres galegos contra D. Pedro. E don Pedro tiña que dividilos para fortalecer a súa causa a calquera prezo. Nese prezo entrou o Arciprestado de Trasancos

.

O LONGO PREITO DOS ARCIPRESTADOS ANTECEDENTES

 

Na Divisio Theodomiri (anno 569) os territorios de Trasancos, Labacengos e Arrós pertencen á diócesis dos Britóns, segundo unha dubidosa interpolación. (77)
No ano  868 [correxida por Alsina a errada data 830] Tructino menciona unha serie de igrexas ‘propiedade da sé Iriense’ entre as que se atopaban algunhas en Trasancos, Labacengos, Bezoucos, Prucios e Nendos.
En Trasancos: son designados como propiedade de Iria: Sta. María de Brión, S. Sadurniño na beira do Xuvia e Sta. María de Caranza. (78)
Estas igrexas de Trasancos non pertencían aos veciños. A maioría das igrexas de Trasancos son de propiedade laica ou patrimonial dunha serie de familias particulares principalmente os Froilaz-Pérez e por iso non se mencionan neste documento.
No ano 866 D. Alfonso III consigna á igrexa de Mondoñedo “Trasancos, Bezoucos, Prucios e Porto de Seaia”.

Mondoñedo levaba administrando os arciprestados de Trasancos, Besancos (Bezoucos) e a metade de Seaia desde tempos inmemoriais xunto ós de Labacengos e Arrós.

BULA IUSTITIAE AC RATIONIS ORDO E RIFA DOS BISPOS DE MONDOÑEDO E SANTIAGO

A efémera resolución papal, pois Trasancos, Labacengos e Arrós retornarían pouco despois a Mondoñedo, tivo felíces consecuencias e permitiume restituír cos seus precisos límites as Trebas da Civilización Celta de Galicia, berce dos Indoeuropeos e dos Celtas da Europa Atlántica, pois estando adscritas no século XII como arciprestazgos á Diocesis de Iria, daquela Compostela, esta conservounas e mantivo nos mapas diocesanos cos seus exactos deslindes. Vendo a solución final ás imprecisiónes de sostenedores sen base epistémica algunha, dunha incerta e atrasada Cultura Castrada [lat. castra] de non se sabe que, no Noroeste . A finais da penúltima década de século próximo pasado, demostrei por que camiño os arciprestazgos preservaron os esactos límites dos territorios políticos atlántico: trebas ou toudos, instituidos na Common Law da Civilización Celta, a imaxe dos nosos, sendo Caltia, Galtia, Gallaecia ou Callaecia [ a L geminada "ll" da historiografía grecolatina, pronúnciase 'l' (Untermann, Moralejo, Pena)], berce do sistema. Deste xeito achegueime en Compostela ata a Sé Diocesana, contigua á porta Norte da Catedral, e pedín un plano dos arciprestados. Tan simple como iso. Salvo o secular paso dunha denominación a outra, o substancial: a chamada "Consuetam Rationem", é dicir o sistema jurisdiccional local de cada treba, e aínda os seus límites, permanecían intactos. Aínda que é certo que por consideralos nomes xa 'primitivos" xa "bárbaros" ou "fastidiosos", o genocida conquistador e o seu historiógrafo, non nos transmitiron todos, tamén é certo que os nomes que faltan van aflorando grazas á epigrafía.

A efémera resolución papal, pois Trasancos, Labacengos e Arrós retornarían pouco despois a Mondoñedo, tivo felíces consecuencias e permitiume restituír cos seus precisos límites as Trebas da Civilización Celta de Galicia, berce dos Indoeuropeos e dos Celtas da Europa Atlántica, pois estando adscritas no século XII como arciprestazgos á Diocesis de Iria, daquela Compostela, esta conservounas e mantivo nos mapas diocesanos cos seus exactos deslindes. Vendo a solución final ás imprecisiónes de sostenedores sen base epistémica algunha, dunha incerta e atrasada Cultura Castrada [lat. castra] de non se sabe que, no Noroeste . A finais da penúltima década de século próximo pasado, demostrei por que camiño os arciprestazgos preservaron os esactos límites dos territorios políticos atlántico: trebas ou toudos, instituidos na Common Law da Civilización Celta, a imaxe dos nosos, sendo Caltia, Galtia, Gallaecia ou Callaecia [ o l geminado “ll” da historiografía grecolatina, pronúnciase ‘l’ (Untermann, Moralejo, Pena)], berce do sistema.
Deste xeito achegueime en Compostela ata a Sé Diocesana, contigua á porta Norte da Catedral, e pedín un plano dos arciprestados. Tan simple como iso. Salvo o secular paso dunha denominación a outra, o substancial: a chamada “Consuetam Rationem”, é dicir o sistema jurisdiccional local de cada treba, e aínda os seus límites, permanecían intactos. Aínda que é certo que por consideralos nomes xa ‘primitivos” xa “bárbaros” ou “fastidiosos”, o genocida conquistador e o seu historiógrafo, non nos transmitiron todos, tamén é certo que os nomes que faltan van aflorando grazas á epigrafía.

Pola Bula de Pascual II Iustitiae ac rationis ordo de 31, decembro de 1101, Compostela pasa a ser a sucesora lexítima das igrexas que pertencían á cátedra Iriense.
Desempoado o antigo documento de Tructino, Xelmírez reclamou ‘amigablemente’, ó bispo D. Gonzalo a devolución dos citados arciprestados.
Cando Xelmírez, bispo de Santiago, inicia a polémica dos arciprestados, ocupaba o cargo de bipo de Mondoñedo o irmán do Conde D. Pedro.
D. Gonzalo respondeu que facía máis de corenta anos que devanditos arciprestazgos estaban en mans da súa diócesis, polo que si Santiago tivese algunha vez dereitos sobre estes arciprestazgos, prescribirían xa de acordo coas leis.

Aproveitando a celebración dun Concilio en Carrión a finais de decembro ou principios de xaneiro de 1103, Xelmírez expoñería o tema. Dándose a circunstacia de que a consecuencia do seu delicado estado de saúde D. Gonzalo non puido asistir ao Concilio.

O hábil Xelmírez estendeuse ó seu gusto, facendo prevaleceer os dubidosos dereitos de Santiago ante todos.
Ante as chafalladas aducidas por Xelmírez, o arzobispo de Toledo e presidente do Concilio, D. Bernardo, mandou desde León unha carta a D. Gonzalo con data do 4 de febreiro de 1103, cominándolle a restituír á diócese compostelana o que por lexítimos documentos esta posuía. (79)
Conxúraa ideada por Xelmírez era perfecta, ou case…

DÚAS VIAXES, UN DE MUNIO, ABAD DE XUVIA E OUTRO DE XELMÍREZ A ROMA.

Moi alarmado D. Gonzalo ante o temor de verse desposeído dos seus arciprestazgos enviou a dous dos seus clérigos, a Gonzalo e a Munio, abade de Xuvia e arcipreste de Trasancos, a Roma para expoñer a súa versión dos feitos.

Simultáneamente ese verán de 1104, Xelmírez obtén do Rei Alfonso VI permiso para trasladarse a Roma coa especie de ‘obter dignidade’ e, entre outras cousas, facerse cos arciprestazgos dos Froilaz. Na viaxe demorouse en Cluny onde obtivo consello e apoio do abad Hugo. Cando chegou a Roma o Papa xa sentenciara o asunto.

rome-old-saint-peter-s-basilica-and-the-vatican-palace

Roma, Basílica e Pazo Vaticano por Maerten van Heemskerck ca. 1535

Pascual xa escribira a Gelmírez dándolle conta das alegaciones de Mondoñedo, convocándoo para que o día 1 de outubro do seguinte ano enviase a dous legados a Roma onde coincidirían cos de Mondoñedo, tamén citados para a mesma data.

Comparecidas ambas partes o Papa, aberto simpatizante de Xelmírez, resolveu por carta do 14 de outubro, dirixida ao bispo de Burgos, que Mondoñedo presentase en Astorga a cinco dos máis maiores de Mondoñedo para que ante o bispo de Burgos, D. García, testemuñasen que ininterrompidamente os arciprestados estiveran corenta anos en mans de Mondoñedo, sen solución de continuidade, si esta fose probada, un xuízo ordinario daría entón os arciprestazgos a quen tivese mellor dereito. A causa debería verse na oitava de Epifanía.

A principios do ano 1105 acódese en Astorga D. Gonzalo malia os seus achaques, e os clérigos e procuradores da igrexa compostelana. Nesta ocasión non acudiu D. García por mor dunha dolencia, polo que emprenderon o camiño de Burgos e atopárono en Castroxeriz.

Durante este tempo, D. Gonzalo debeu de cheirarse que o asunto estaba amañado e que estaba metido nun bo lerio, confiou na forza da súa familia e negouse a presentar, e tíñaas, as testemuñas dos vedraños que se lle requirían. Capricho dun nobre? A súa actitude digna mostra que podían Xelmírez e o Papa dicir misa, que a solución do problema únicamente dependía do Conde D. Pedro. Xelmírez convencido? da xustiza da súa reclamación tiña que estar moi enoxado ao ver que os consellos do abade de S. Martín de Xuvia, Munio [, arcipreste de Trasancos.] podían máis ante don Gonzalo e o Conde D. Pedro, que as cartas do Pontífice e as reclamaciones da sé compostelana.
O arciprestazgo de Trasancos (disputado cos de Seaia, Bezoucos, Labacengos e Arrós) tiña para o bispo don Gonzalo e para o Conde D. Pedro un valor familiar, pois á Terra de Trasancos chegaron milagrosamente á fronte dunha flota afundida no cabo Prior, segundo a tradición da súa linaje, os ‘Petriz’ e dela procedían os seus antepasados.
O bispo de Burgos denunciou ao Papa o proceder de D. Gonzalo, por cartas ás que se sumaron as dos bispos D. Pedro de Lugo e D. Alfonso de Tui, todas en favor de Compostela. O mensaxeiro era un dos homes de Xelmírez.
Diante disto, Pascual II escribe o 25 de outubro de 1105 ao bispo de Mondoñedo ordenándolle que eses arciprestazgos permitas permanezan dunha vez por todas tranquilos e íntegros en poder da igrexa compostelana. Ameazando a don Gonzalo severamente con penas canónicas si non achantaba.

O BISPO DISPUTA EN GALEGO E O ARZOBISPO EN LATÍN

Sabendo que nada tiña que temer, D. Gonzalo optou por non decatarse, pero a finais do ano 1107 celebrouse un Concilio en León, ó que asistiu o bispo mindoniense. Saíndose dos temas a tratar, Gelmírez sacou a relucir o asunto dos arciprestados, comezando unha longa e enérxica disputa ¡en latín! Segundo a Hist. Compostelana, con D. Gonzalo Froilaz, que ó parecer defendíase en galego.

Para non entorpecer o xuízo nomeouse unha comisión de prelados (80) para resolver provisionalmente o asunto. Nin o monarca, nin os prelados puideron dicir quen tiña  a razón. Acordaron que os arciprestados, por decreto do Concilio, serían administrados polo bispo de Ourense en tanto que se esperaba o fallo da Santa Sé.

Recoñece López Ferreiro que a causa das complicaciones provocábaas o equipo xurídico de Diego Gelmírez, que movía calculadamente os fíos do preito para que “se escurecesen e embarullasen as probas que ó seu favor tiña o bispo de Mondoñedo”. (81)

Este irmán do Conde D. Pedro era, senón propietario, polo menos copropietario de prácticamente todas as igrexas dos territorios en litixio. A súa familia controlaba a inmensa maioría delas. Como os propietarios tiñan o dereito de presentación (escoller e nomear aos cregos que as ían a ocupar), cando o propietario era un bispo, como neste caso, a consagración e ordenación lógicamente deberían pertencer a este.

Estes foron, segundo López Ferreiro, os puntos que fixeron cavilar á comisión do Concilio, A quen correspondían a consagración e a ordenación? Ó bispo propietario ou ó diocesano? A quen pertencían as terzas destas igrexas?

Santiago enviou un emisario cunha carta ao Papa, quen esta vez non quixo pronunciarse sen recibir as probas de Mondoñedo, pero, segundo a Hist. Compostelana, ordenou fixar unha data para comparecer na súa presenza, e aínda que algunha das partes estivese ausente, el outorgaría unha sentenza definitiva sobre a cuestión.
O arzobispo de Toledo recibiu a carta do Papa de mediados de 1108, pero demorouse en darlle cumprimento.

D. PEDRO FROILAZ PON FIN AO PREITO DOS ARCIPRESTAZGOS

Unha cadea de feitos poñerían fin ó problema dos arciprestados solucionado políticamente polo Conde D. Pedro Froilaz en favor de Xelmírez:

1.- En decembro de 1107 morreu o Conde de Galicia, D. Raimundo de Borgoña, ó que como vimos prestara un xuramento persoal de fidelidade, o Conde D. Pedro Froilaz, e baixo unha fórmula distinta Xelmírez e os demais magnates galegos. (82)

2.- O primeiro de xullo de 1109 morreu o Rei D. Alfonso VI. E en decembro dese mesmo ano no castelo de Muñón casábase doña Urraca, viuva do Conde de Galicia, con Alfonso, Rei de Aragón. Como consecuencia deste segundo matrimonio perdía automáticamente, segundo as disposicións testamentarias do seu pai Alfonso VI, o Reino.

3.- En novembro de 1109, D. Pedro Froilaz obrigado polo xuramento rompe abertamente con Urraca ó proclamar Rei de Galicia a Alfonso VII Raimúndez, a finais dese mes.

O Conde D. Pedro que necesitaba urxentemente a axuda, sempre condicionada de Xelmírez, pon fin ao problema dos arciprestazgos, unha minucia comparado coas consecuencias que se temían da invasión que Alfonso o Batallador iniciaba contra Galicia e en particular contra os seus estados.

Forzado polas circunstancias, D. Pedro Froilaz, Conde de Trava e Galicia, decide unilateralmente poñer punto final coa súa autoridade a unha cuestión que nin o Papa, nin os bispos, puideron liquidar. Por iso o Conde de acordo con todos os seus irmáns, especialmente con Munia e Visclávara, as monxas de Xuvia, e a Condesas doña Maior Guntroda Rodríguez, a súa esposa, os seus cabaleiros e as igrexas e os monasterios da súa propiedade, ordena aos arciprestazgos en litixio que se pasen á obediencia das sé compostelana e recoñezan o seu erro: que estiveron

Porta de Platerías. En cor tres temas tomados acervo celtogalaico, o greenman e entrelazo na escena do anxo; A chamada Muller Adúltera "sempre cun home esperando á sombra do outro"; e escena de Caza Salvaxe

Porta de Platerías. En cor tres temas tomados acervo celtogalaico, o greenman do incensario e o entrelazo na escena da adoración do anxo a Cristo por superar as tentacións no deserto; a chamada Muller Adúltera “sempre cun home esperando á sombra do outro”; e a escena, seguramente, de Caza Salvaxe.

“separados da súa cabeza indebidamente segundo despréndese dos antigos catálogos, e prometeron ser no futuro fillos obedientes e sumisos da sé compostelana, e acudir de boa vontade todos os anos cos tributos a que por tal concepto estaban obrigados”.

Fíxose este pacto en Santiago onde (Hª Compostelana) acudiron alí todos os abades, monxes, cregos e cabaleiros da familia condal, non só dos arciprestados de Trasancos e Bezoucos, senón tamén de Labacengos e Arrós. Así lle apertou as clavijas o astuto Xelmírez ao aínda máis astuto Conde D. Pedro (que oportunidade tería de tomarse o desquite) como consecuencia da dramática conxuntura política que este atravesaba ante a invasión en toda regra nos seus estados, e nos dos seus aliados, do Rei Alfonso de Aragón.

O ABBA MUNIO ASINA UN ACTA DE OBEDIENCIA E SUBMISIÓN A XELMÍREZ

 

Ego Nunno Abbas Coenobii S. Martini , quod est situm Territorio Trasancos secus flumen quod dicitur Juvia, pro Parochia Ecclefiae Compoftellanae promitto canonicam fubjectionem & omnem in Christo obedientiam Dono Didaco II. Ecclesiae S. Jacobi Apostoli Episcopo, ut cum praedicto Monafterio & hominibus ei pertinentibus sim fidelis & obediens deinceps in perpetuum pro Diocesi S Jacobi, tam ilii quam succesoribus ejus canonice promovendis, tam ego quam successores mei eidem Monasterio praeponendi. Hanc professionem feci ego Nunnu Abbas Era I.C.JCVIII & quot VII Id. Februarii. [anno 1110]  Hist. Compost. L. I. CAP. XXXV. 

O feito de que o abad de Xuvia fose o primeiro en asinar a acta de obediencia, apartado dos demais, indica que xogou un papel importante neste preito, Xelmírez agora tómase o desquite facéndolle, ut supra, asinar o primeiro A modo de humillación? Sen dúvida.

Contrasta a actitude interesada de Xelmírez disposto a sacar tallada de cada oportunidade, para fortalecer a súa diócesis e incrementar seu poder persoal, co desinteresado proceder do Conde de Galicia, dona Maior Guntroda e as grandes posuidoras de igrexas que eran dona Munia, dona Visclávara e os seus irmáns, dispostos a sacrificar, facenda e familia e poñer as súas vidas en perigo para elevar a Alfonso Raimúndez ao trono de Galicia e facer cumprir as legitimidade dos seus dereitos, tal e como D. Pedro prometeulle a Raimundo de Borgoña e a seu titor Alfonso VI.

Toda a aula comitis de D. Pedro: os seus cabaleiros de Bezoucos, Trasancos, Labacengos e Arrós, asinaron, sen discusión, a acta de obediencia e submisión por orde do seu señor o Conde de Trava [potius quam Traba], D. Pedro Froilaz.

Só houbo un que aparentemente foi silenciado: o arciprestre de Trasancos que dependía de Mondoñedo directamente. No seu lugar asina o notario do Conde: Pedro Luz. A residencia do arcipreste estaba en Sta. Icía de Trasancos. Como vasallo do bispo de Mondoñedo podíase pensar que o arcipreste négase a asinar.

Pero isto non foi así, o abba arcipreste e o abba de Xuvia eran a mesma persoa: o primeiro en asinar, ut supra, Munio, o 7 de febreiro de 1110, coa fórmula especial xa mencionada.

O 7 de marzo seguinte subscribiron baixo unha fórmula distinta así mesmo [recollida] na Compostelana (83)

Obedientia Monachorum , Abbatum , Clericorum & Laicorum

Nos habitantes apud Dioeceses Bisancos, Trasancos, Lavacencos & Arros, tam Abbates, Archipresbyteri, Monachi, & omnium illarum Ecclesiarum Rectores, quam & Comites, & Milites, & Dominae, & universus populus quorum nomina & subscriptiones inferius notantur, vobis Ven. Dño D. II. Dei gratia S. Jacobi Apostoli Episcopo & Ecclesiae vestrae veridice confitemur praedictas Dioeceses Canonica institutione esse quondam Iriensi sedi subjectas per fines propios & antiquos terminos, & quadam causa injusta existente inde sublatas sunt, & quia nos & antecessores nostros cognoscimus contra Canonum decreta erravisse, agnito veritatis tramite sponte subdimur tibi & Ecclesiae tua promittentes obedientiam, ut deinceps simus concurrentes ad B. Jacobum census & debita quae ad jus Sedes vel Dioeceseos pertinent singulis annis fideliter vobis et succesoribus vestris per dispositionem vestri Praelatí quem vos & successores vestri nobiscum & cum nostroum successorum assensu unanimiter elegeritis, tam nos quam & successores nostri cum omni reverentia persolvamus tali pacto hoc coram Deo & B. Jacobo unanimiter affirmamus, ut non nos, neque successores nostri ullo unquam tempore ab hac promissionem & subjectione retrahamur sed viribus nostris & toto nostro conamine abjeta & aliorum Pontificum praelatione & dominatu ut praediximus, vestrae vestrorumque successorum obedientiae ac praeceptis perenniter adhaerentes, vobiscum in hanc saeculo educati, juste ac pie vivamus & Caelorum Regis vestris orationibus & B. Jacobi intercessione feliciter cupiamus. Et si aliquis non credens in futurum recalcitraverit uel quod stabilitum est irritare voluerit, quisquis fuerit, nisi resipuerit, perpetui anathematis gladio feriatur. Cumctis autem observantibus sit Domini & Redemptoris nostri atque B. Jacobi benedictio, & suorum peccatorum plena remissio, & in perpetuum cum omnibus Sandis felix habitatio. Haec confessionis & subjectionis scriptura plenum obtineat robur per omnia sáecula. Amen  Hist. Compost.  L. I. Cap.  XXXV

un acta de obediencia, por si e polos ausentes, [os membros do clan Pétriz  -Confirman el acta D. Pedro y su mujer la Condesa doña Mayor y las hermanas del Conde, doña Munia y doña Visclávara, monjas en Xuvia (84)-,

CONFIRMATORES:

Petrus, Floylaz comes, proprio signo confirmo. Comitissa domina Mayor, uxor eiusdem comitis, confirmo. Nunnus, abbas coenobii S. Martini de Iuvia, propria manu conf. Munina Floylaz, soror praedicti comitis, proprio ore et subscriptione confir. Visclavara Froylaz et soror eiusdem comitis, atque Munia Deo vota conf.

e toda a sua cadea feudovasalática:] os seguintes cabaleiros e clérigos dos territoria [siue, territorios implicados] de don Pedro, mostrando [de novo] a dúplice estrutura territorial da función soberana verticalmente discriminada.

NOMINA MILITUM DE BISANCOS

[antiga treba dos  psbl. *Besan+i+cos que a etimoloxía popular fai derivar do lat bis aquis]

 

Haec sunt nomina militum habitantium Bisancos, quae inferius denotata sunt: Menindus Holmiz confirmo. Feruens Holmiz confir. Histrarius Holmiz conf. Ovecus Froylaz conf. Rudericus Pelaiz conf. Vistrarius Pelaz conf. Gundisalvus Menendiz conf. (0932B) Muninus Oduariz C. Veremudus Rageliz C. Ioannes Vimaraz C. Veremudus Asmodi C. Petrus Veremudiz C. Fernandus Suariz C.

 

NOMINA SACERDOTUM [DE BISANCOS] 

 

Haec sunt nomina clericorum ibidem habitantium, qui hanc subiectionem iuste B. Iacobo devoverunt et confirmaverunt, tam pro se praesentibus quam pro caeteris suis sociis absentibus, atque pro universo populo: Pelagius Almondiz presbyter Ecclesiae S. Petri de Cervalles conf. Didacus Fulgentiz presbyter Ecclesiae S. Eulaliae de Iuvia conf. Vimara presbyter S. Iacobi de Francia conf. Rudericus Sisnandiz presbyter, et praelatus monasterii S. Vincentii conf. Pelagius Veremudiz presbyter Ecclesiae S. Ioannis de Pinnario conf. Gutierre Osoriz presbyter Ecclesiae S. Salvatoris de Magnios conf. (0932C) Rudericus Muniz presbyter Ecclesiae S. Vincentii de Mediano conf. Oduarius presbyter Ecclesiae S. Eulaliae de Caurio conf. Froyla presbyter Ecclesiae S. Iacobi de Baraliobre conf. Froyla presbyter Ecclesiae S. Mametis de Laragia C. Ioannes presbyter Ecclesiae S. Marinae de Seliobre C. Ordonius presbyter Ecclesiae S. Salvatoris de Seliobre C.

 

 

LISTADO DE CREGOS E CABALEIROS 

coutos de trasancos 3

TREBAS, TERRAS E ARCIPRESTAZGOS DE TRASANCOS E LAPATIANCOS [LABACENGOS]

 

LISTADO DE CABALEIROS DAS TERRAS DE TRASANCOS, LAVACENGOS E ARRÓS

NOMINA MILITUM DE TRASANCOS ET LAVACENCOS ET ARROS

Haec sunt nomina militum, Trasancos, et Lavacencos, et Arros habitantium, quorum nomina inferius denotata sunt, qui hanc subiectionem iuste fecerunt tam pro se praesentibus quam et pro sociis suis absentibus, atque pro universo populo: Nunnus Veremudiz conf. Ovecus Gundisalviz conf. (0932D) Gundisalvus Petri C. Suario Teliz C. Veremudus Gelidiz C. Rageliz C. Menindus Gundisalviz C. Froyla Veremudiz C. Ovecus Muniz C. Petrus Muniz C. Petrus Gundisalviz C. Veremudus Hiscaz C. Egica Stephaniz C. Veremudus Petri C. Petrus Suariz C.

 

CABALEIROS DE TRASANCOS, LABACENGOS E ARRÓS

 Munio Bermúdez, conf. ; Oveco González, conf.; Gonzalo Perez, conf. ; Suaro Tellez, conf.; Bermudo Gelídiz, conf.;  Ragéliz, conf.;   Menendo González, conf.;  Froilá(n) Bermúdez, conf.;    Oveco Muñiz, conf.;    Pedro Muñiz, conf.; Pedro González, conf.;  Bermudo Hiscaz, conf.;   Egica Estévez, conf.; Bermudo Pérez, conf.;   Pedro Suárez, conf.

treba-diocese

Ilustración realizada por Eva Merlán Bollaín bajo mi dirección para la Historia Ilustrada de Narón   En 1991 e 1992 mostramos por primeira vez a organización política, ao meu modo de ver, da Treba e Territorio galego, o seu dúplice función política e relixiosa e a continuidade do mundo pre-romano celta no mundo galaico-romano e medieval. Ata ese momento realidade era descoñecida, negada ou ignorada polo común dos chamados ‘medievalistas’ galegos. O que entón supoñía unha novidade no discurso historiográfico vigente, pode non selo hoxe cando moitos sosteñen xa esta visión

NOMINA PRESBYTERORUM IBIDEM MORANTIUM

 

Haec sunt nomina clericorum ibidem habitantium, qui hanc subiectionem firma stabilitate, ut supra exaratum est, devoverunt et confirmaverunt, tam pro se quam pro universo populo: Ioannes presbyter, praelatus monasterii S. Iuliani de Naraon conf. (0933A) Moninus presbyter Ecclesiae S. Mariae de Sichario C. Enindus presbyter, praelatus monasterii S. Stephani de Setes C. Suarius presbyter Ecclesiae S. Mariae de Castro C. Petrus presbyter Ecclesiae S. Eulaliae de Avinio C. Erus presbyter Ecclesiae S. Iacobi de Laco C. Garsia presbyter Ecclesiae S. Iuliani de Lamas C. Ordonius presbyter Ecclesiae S. Saturnini C. Rudericus presbyter Ecclesiae S. Mariae Maioris C. Froyla presbyter Ecclesiae S. Petri de Lexa C. Muninus presbyter Ecclesiae S. Mariae de Lavacencos C. Vimara presbyter Ecclesiae S. Salvatoris de Sarantes, et Petrus Luz C. Gunsalvus presbyter, praelatus monasterii S. Mattheaei C. Petrus presbyter Ecclesiae S. Columbae C. Pelagius presbyter Ecclesiae S. Georgii de Marinas C. Petrus presbyter Ecclesiae S. Romani de Domnius C.

Ego Pelagius Pelagii filius, et presbyter illius patriae indigena confirmante supradictorum assensu scripsi in concilio, et confirmo.

CLÉRIGOS DE TRASANCOS, LABACENGOS Y ARRÓS

Joam, presbitero, prelado do mosteiro de San Xiao de Narón, confirma. Monino, presbítero da igrexa de Santa María de Sequeiro, confirma. Enindo [Sisnando?], prelado do monasterio de San Estebo de Sedes, confirma. Sueiro presbítero da igrexa de Santa María de Castro, confirma. Pedro, presbítero da igrexa de Santa Eulalia de Aviño, confirma; Ero presbítero da igrexa de Santiago de Lago, confirma. García, presbíero da igrexa de San Xulián de Lamas, confirma. Ordoño, presbítero da igrexa de [Santa María] de San Sadurniño, confirma. Rodrigo, presbítero da igrexa de Santa María Maior de O Val, confirma. Froila, presbítero da igrexa de San Pedro de Leixa, confirma. Monino presbítero da igrexa de Santa María de Labacengos, confirma. Vimara, presbítero da igrexa de San Salvador de Sarantes (Serantes) e Pedro Luz, confirma. Gonzalo, prelado do monasterio de San Mateo [de Trasancos], confirma. Pedro, presbítero da igrexa Santa Comba (Covas), confirma. Pelayo presbítero da igrexa de San Xurxo das Mariñas, confirma. Pedro, presbítero da igrexa de San Román de Doninus (Doniños).

Eu Paio, fillo de Paio e presbítero natural de esa patria, confirmando o mencionado consenso dos arriba mencionados, o escribí en Concilio e Confirmo.

CABALEIROS DO CLAN PETRIZ INSTALADOS EN TRASANCOS

principes

REX DE MILIDE, E PRINCIPES DE TERRA  (Pena 1992). A Treba/Toudo, sempre vizosa,imarcesible, se erixe en potente concepto xeográfico ata nosos días: a comarca ou bisbarra [a, 23-45 ; á, 178-185; 266-267], como en Galiza, tamén en Irlanda sinala D. A. Binchy que hai, “dependendo da cantidade de [trebas,] territorios familiares que a cada un ten baixo seu control”, tres básicas categorías de reis ou príncipes: […] o Críth Gablag (104-105), distingue ao Rí Benn literalmente “Rei da Pena, Rei de Cabeza”, – é benn psvl. lenição de penn, “cabeza, pena, rocha”, cf. psv. meu gentílico Pena, o apelido anglo-saxão Penn, o Pennaod bretão, etc.], que sería a cabeza visíbel dunha soa treba, Rí Túath, o Rei, dun só Túath, “Toudo”, que chamamos principe ou imperante de Terra. O Rí Túaithe se subordina ao Rí Buiden “Rei de Bandas, Mesnadas, Hostes (id est, comes)”, tamén chamado Rí Túatha, ‘Rei de Toudos’ [- inicialmente catro-], ou Ruiri “Rei de Rei”?, nós lle chamamos dux ou comes (sive comite). E por enriba destes duces et comites señores de varias terras, está o Rí Ruirech , o primus inter pares, figura coincidente, como a luva a man, co ‘Conde Maior de Galiza: maior inter eos [comites], comes dominus Petrus Foilat (AHN cod. 1047 [dantes 1041b], n 61 fol 14 v. reg. 27-28) e despois co Adiantado Maior da Baija Idade Media [b, 24-161;163-234]//PRINCIPES/IMPERANTES/REGES/FLATHS. Os Flaths [em realidade o plural é flaithe] corresponden-se na Galiza do início do século XII, onde este sistema celta pervive como fósil institucional, a alta nobreza, son a chamada “prolix bene natorum”, son na nosa área, os membros do  Clan Petriz, principes e imperantes das Terras de Trasancos, Bezoucos e Arrós entre moitas outras, longas de enumerar, desde o Tambre a Ortigueira [b, 53-161]. GRÁD FLATHA Existia como em Irlanda um grád flatha na Europa celtoatlántica, uma “ordem de xerarquia e autoridade” discriminando à gente (cénel)  proprietária em categorias sociais, pela sua composição ou valor penal:  o alto e baijo clero, durvede/druida, bispo, ollam, “doutor (em Irlanda)”, fili, “bardos, fístores [‘chega o fistor –diz o galaico adagio- e afai-se o dia’]”, cregos e o oficiais qualificados gente com sólido conhecimento em técnicas ou artes (o que hoje chamaríamos “profissões liberais”) : juices, comerciantes, mestres músicos; etc. [b, 163-329].

Moitos destes cabaleiros de Trasancos, posuidores ou llevadores de villae, [espazos acoutados] con jurisdicción territorial en propiedade ou prestimonium, son parentes do Conde, dito doutra forma, membros do clan Petriz, pechan en torno a el a súa aula, son mordomos, vicari[os] ou mayorini [-nos] das terrae [-as] desempeñando funcións propias da jurisdicción, xudiciais e administrativas nos territorios do imperante, non é difícil distinguilos nos diplomas xunto aos membros principais da dinastía, confirmando donacións a Xuvia de diversas heredades das que son condóminos.

naroncelticcommon

Deseños de Carlos Alfonzo. BELLATORES Clase representada de abaixo a enriba, pola lexítima liña nunca interrompida [proxénie melusina, ocasionalmente remontáble ao Neolítico] de Reges de Terra, de Principes de Terra, do Rí Túath, “Rei do Estado, Treba ou Territorio [Político]”, ora rexendo a célula do Estado Treba, Toudo ou Túath; ora rexendo confederacións similares aos condados medievais:  Attrebates, “agregação de trebas”, xa por voluntaria asignación; xa pola forzada “contribución” Contributi. E sobrepostos a todo e a todos, por nacemento, por herdanza, por matrimonio, ou por conquista- os grandes reis de agrupacións de Maiores Territorios Mór Túath, de grandes unidades familiares que na convencionalmente chamada Idade Media chamamos  comitatos, “condados”. Clase representada polo Árd Rí, “Alto Rei”, primus inter pares se escoitando en tempos de feiras no campestre e sagrado lugar de reunión deste Alto Rei cos seus vasalos, na efémera capital estacional oenach/forum/conventus, (Bracarense, Astur e Lucense) [- convertida por Roma en cidade e centro administrativo do ámbito xeográfico xurisdiccional (verdadeiro reino) do Árd Rí-]  a voz de todos, e por riba de todos eles sua voz de comando; acollido o Alto Rei o resto do ano á briugaid do súbdito, á cea, collação e hospedaje do  briugú, “hospedeiro”. Aflorando baixo o Alto Rei  uma orde de Casas e Familias, ese mundo de honra, camaradería, sacrificio, de cumprimento do deber, de rango subordinado, senhorial, feudovasallático de oficiais e cabaleiros. Cesar aparentando aturdida interpretatio sinálaos: clientes, ambactos, nobiles, équites, magistri, etc., nos seus Comentarios á Guerra das Galias ou Guerra Civil. Pero, claro está – é o que resulta de dividir alegremente a Historia en artificiosas “Idades”, submetendo o periodo precedente a un baño de ácido nítrico institucional- Carlos Baliñas, esto non o pode entender- nosa articuladísima Galiza, se desenvovendo secularmente dende suas instititucións,  aparece sempre imaxinada desarticulada e fantasmal, articulándose en cada’ Idade’, ex nihilo, coa non menos  fantasmal vontade articulatoria de turno, aposta – “porque yo lo valgo”, pois que cada mestriño ten o seu libriño- ora aos romanos [segundo o pensou por moito tempo o, recentemente finado, hiper anticeltista  santiagués Pereira Menaut ]; ora polos Suevos [segundo ainda o pretende o leonés, profesor da USC, Baliñas Pérez], ora polo Reino de León [segundo imaxina o leonés, profesor da UDC, Recuero Astray]; etc. etc.

Gonzalo Menéndez, Oveco González e Oveco  Núñez, aparecen xunto a Munia, Visclávara e Mariña nunha donación a Xuvia de bens patrimoniales do Conde (85) ou no testamento do abade Munio. (86) E[gi]ika Stephaniz ou Tesaniz vicario da Terra de Trasancos no ano 1095 (87); o mordomo do Conde D. Pedro, Oveco Gonzales que confirma unha donación de Munia de 1114 (88) na que figura Munio como arcipreste, etc.

OS ARCIPRESTADOS DA TERRA DE TRASANCOS E  ANTIGAS TREBAS, TERRITORIOS E DIÓCESIS DOS LAPATIANCOS [LABACENGOS] E DOS ARROTREBAS [ARRÓS] RETORNAN Á IGREXA DA SÉ VALLIBRIENSE PARA SEMPRE

Mapa Eva Merlan

A situación política foi variando e o éxito de Gelmírez, arrebatando Trasancos, Labacengos e Arrós a Mondoñedo foi efémero.
Desde 1108 a 1112 -demostrando Fletcher a súa existencia-, un bispo chamado Pedro (89) ocupa o espazo que media entre a morte de D. Gonzalo e a chegada de Munio Afonso.
Á súa morte, paradógicamente, un dos creadores da propaganda prol Gelmírez e redactor da Historia Compostelana, foi elixido bispo de Mondoñedo o 2 de marzo de 1112, aínda que debido á situación política habería de tardar un ano (23 de marzo de 1113) en ocupar o seu cargo.

Bo coñecedor do asunto dos arciprestazgos, o 28 de agosto de 1122 Munio (Bispo) de Mondoñedo de acordo co seu cabido cede a Gelmírez os dereitos sobre os arciprestazgos de Seaia e Bezoucos e, pola súa banda, o bispo de Santiago, Diego II Gelmírez, devolvía Trasancos, Labacengos e Arrós á súa antiga sé.
D. Pedro Froilaz subía como a espuma e a estrela de Gelmírez encarcelado daquela por doña Urraca, comezaba a declinar.

O voto de Santiago reduciuse, para a diócesis de Mondeñedo, a un cirio de 100 libras de 25 soldos A lIbra.

Sobre as terzas das igrexas acordaron ambos o non esixir terzas nas igrexas comprendidas nas diócesis do outro. Asinaron por cada banda D. Munio e varios (dos seus) arcedianos e coengos de Mondoñedo e Gelmírez e os seus coengos compostelanos.
Munio asinou así mesmo o compromiso de acudir en socorro de Diego Gelmírez no caso de que este vise comprometida a súa persoa e o seu cargo, cousa que parece que non fixo nunca.
Os intentos anexionistas dos arciprestazgos da diócesis compostelana fracasaron en parte.

DE COMO O CONDE D. PEDRO BOTOU DE GALICIA CON MOI GRANDE DESHONRA AOS CELTÍBEROS

Cando foi proclamado polos Froilaz Don Alfonso Raimúndez rei de Galicia, o aragonés, como era de esperar, contestou ao desafío de D. Pedro armando un exército, e veu a Galicia acompañado de doña Urraca, decidido a arrasar as terras do Conde D. Pedro que ousara nomear a Don Alfonso, Rei de Galicia.

uilla de Quintana,Quintá

Uilla Quintana. O Val. Narón. Deseño de Carlos Alfonzo dirixido por A. Pena. Texto A. Pena. Para o proxecto Camiños Milenarios do Concello de Narón y da Diputación de A Coruña. Munia Froilaz recibindo na porta da súa uilla ao rei Alfonso Raimúndez. En 1107, o Conde Raimundo de Borgoña esposo da infanta Urraca, a piques de morrer, dispuso que o seu fillo, o infante Afonso Raimúndez (nado en Caldas o 1 de marzo de 1105) fose apartado da súa nai, Urraca, filla do rei Afonso VI, e confiado no fosterage ou tutela do conde de Trava Don Pedro Froilaz, Princeps e Imperante da Terra de Trasancos e cabeza (tanaiste) do máis poderoso grupo nobiliar de Galiza, o clan trasanques “Petriz” ou Froilaz. Pouco dempois o rei Afonso VI convocou a tódolos nobres galegos en León, antes de morrer (1109), exixíndolles que lle xuraran fidelidade ao seu neto o infante Afonso Raimúndez. O rei demandou ao seu titor, o Conde de Trava Don Pedro Froilaz un especial xuramento: De casar de novo Dona Urraca, nai do infante, Don Pedro o nomearía rei de Galiza. Feito o xuramento, Don Pedro Froilaz tomou ao infante nos brazos e, abandonando a reunión, aguilloo seu cabalo ata chegar aos seus territorios patrimoniais nas Partes Extremas de Galicia, id est a chamada “Extremadela do Noroeste”: a Terra de Trasancos, onde puxo o neno nas máns da súa esposa, a condesa Maior, Guntroda, e da súa hirmá Munia Froiláz, que perdera un fillo de curta idade afogado no Mar da Xoiva. Don Pedro criaba coma un fillo máis ao infante nas ditas Partes Extremas Gallaeciae, fortalecendo o seu espíritu co ‘nobre deporte da caza’. En 1109 cando a nai do infante Dona Urraca casou có rei Afonso I de Aragón, Don Pedro proclamou a Afonso Raimúndes Rei de Galiza. Pouco despois Xelmirez nunha solemnísima cerimonia entronizatoria celebrada na catedral de Santiago, coronou en 1111, a Afonso Raimúndez como rei de Galiza. A Casa de Borgoña non esqueceu este favor, e máis adiante, Guido de Borgoña, o papa Calixto II estableceu o Ano Santo Compostelano.

Alfonso I de Aragón toma Monterroso, (90) atravesando cun venablo, segundo o Anónimo de Sahagún, a un cabaleiro chamado Pedro refuxiado baixo as saias da raíña. Entón a raíña, reunindo en Consello aos seus, deliberó, e decidindo facer divorcio e separación do seu marido, volveu para León.
D. Alfonso invadiu as terras do Conde D. Pedro (do río Tambre ata Ortigueira), incendioulle pazos, casales e villas; lle saqueou as igrexas e os mosteiros, ‘e aínda aconteceu que algúns mouros e infieis que lle acompañaban, romperan un mosteiro de monxas e as monxas fuxiran á igrexa. Eles fornicaron con elas ante o santo altar, a cal tan grande malfeitoria, como fose recontada ao tirano, este soamente respondeu: Non me coido eu do que faga a hoste nas miñas guerras.

Logo de tres meses de dura loita o Conde D. Pedro, como di o Anónimo de Sahagún, botou de Galicia ao aragonés ‘con moi grande deshonra’.

Urxido por Roma, o arcebispo de Toledo, declarou nulo o matrimonio de doña Urraca, que era xuguete da sutil diplomacia de Aragón; esta atraída de novo polo seu marido por mor dunha campaña contra Almostain, Rei de Zaragoza [derrotado en Valtierra], acabaría encerrada por D. Alfonso no castelo de Castelar, perto do Ebro.
Tras isto, ‘O Batallador’, expulsou de Toledo ao arcebispo D. Bernardo, e a emprendeu contra outros prelados da liña galicana opostos ao seu matrimonio. Cluny quería separar a dona Urraca do Batallador.
Os nobres casteláns decididos a liberar a dona Urraca foron derrotados, e o Rei de Aragón proclamouse Rei en Toledo, o 18 de abril de 1111.

Dinero_Alfonso_I_el_Batallador_(theBattler)

Insira uma legenda Diñeiro de Afonso I O Batallador. Ceca de Toledo. Fonte: Wikipedia

 

 

Doña Urraca conseguiu saír da cadea recorrendo a un expediente vello: seduciu aos gardas cá custodiaban.

CONFÍASE O CONDE E XELMÍREZ XOGA DÚAS BARALLAS

Un gravísimo erro táctico cometido polo Conde D. Pedro -cría contar coa axuda do Conde de Portugal-, fixo que deixara á súa dona Guntroda e aos seus fillos Bermudo e Fernando, protexendo ó infante no castelo de Castrelo de Miño, lonxe dos seus estados patrimoniales entre o Tambre e Ortigueira. Revoltos os labregos dos arrededores polas cargas que lles supoñía manter a tanta xente de armas, -ademais de Guntroda, os seus dez fillos e o infante Alfonso-, bloquearon o castelo, aos que se uniu a irmandade de Santiago. O papel de Xelmírez é ambiguo, -probablemente á cabeza deste levantamiento comuneiro- a Compostelana outórgalle o papel de intermediario. Digno representante da diplomacia eclesiástica, Xelmírez intenta xogar con dúas barallas ‘polo que poida pasar’. Por unha banda o seu irmán Munio tentea á Condesa [Dona] Maior Guntroda, e por outro o seu home Pedro Gutiérrez pacta cos sublevados; de acordo con ambos bandos, Gelmírez e Guntroda manteñen un encontro no castelo sitiado, no que Gelmírez comprométese, a cambio da entrega do castelo ás forzas da irmandade, a garantir o traslado do infante e a Condesas, incluída a súa alfaia aos estados dos Petriz.

[…] ea conditione praesente Pontífice firmaverunt, quatenus in subsequenti die castrum illud eis funditus redderetur. Et ipsam eadem Comitisam cum nobili puero Domino videlicet suo, et cum omni sua militia et supellectili usque ad virum suum sine detrimento ipsi conducerent […] Hª. C. Lib I Cap L, 103

Ao día seguinte, a Condesa entregou o castelo. Os rebeldes, traspasadas as defensas, abalanzáronse sobre a Condesa intentando arrincarlle ao neno violentamente. Gelmírez sacoullo do colo para evitar que sufrira danos’.
Decatados os conxurados do dobre xogo do bispo de Santiago, a este -probablemente desde o 7 de febreiro de 1110 en que Munio, abad de S. Martín, promete ‘sujeción canónica e obediencia omnímoda en Cristo’ a D. Diego Gelmírez, este fixera un pacto secreto co Conde-, e ao seu irmán Munio, Arias Pérez , mandounos deter.

Tras negociacións e deixar a tres dos irmáns como reféns, Gelmírez puido quedar en liberdade. O mesmo fixo o Conde de Trava para rescatar á súa familia e ao infante D. Alfonso.

DON PEDRO TEN REI DE SEU 

O ambicioso Gelmírez e o nobre Conde, forzados polas circunstancias tiveron que entenderse e decidiron coroar en Santiago ao infante D. Alfonso como Rei de Galicia.

Por fin Galicia volvía ser un estado independente no concerto dos reinos peninsulares.

Legados [de Galicia] enviados a León e a Castela obtiveron de doña Urraca, aproveitando a conxuntura da mala relación co seu marido, o consentimento. D. Pedro Froilaz xa tiña o seu Rei! Foi coroado o 17 de setembro de 1111. Digno de ser recordado con alegría este día, mes e ano de 17 de setembro de 1111 […] Galicia volvía recuperar o seu propio reino. Galicia existía por si mesma, grazas ao esforzo dun home nado na Terra de Trasancos, pois o título de Conde de Trava tomouno da Terra de Trava que lle regalou a súa muller Guntroda.

O Conde D. Pedro mostrounos aos galegos que Galicia non é un espellismo, o máis antigo e ubérrimo reino da Península onde converxía -desde a Prehistoria- o itinerario de peregrinación máis importante de Europa, volvía atoparse co seu destino, sen tutelas alleas.

Afonso Raimundes 001

Lámina da pág. 105 de Narón Un Concello con Historia de Seu. Tomo II. Deseño de José Ramón Fernández Villares

 

CAE DON PEDRO PRISIONEIRO SORPRENDIDO POLOS CELTÍBEROS EN VIANDANGOS

Decidiron ao día seguinte da coronación levar ao Rei de Galicia a León para sentalo [tamén] no trono [de León] coa Raíña.
D. Pedro, Gelmírez e o Conde D. Fernando, mensaxeiro de doña Urraca, tan confiados ían que partiron só con 266 homes armados, e  foron sorprendidos en Viandangos (entre Astorga e León) por 660 cabaleiros e 2.000 infantes de Aragón. Urraca gardou ao seu fillo na fortaleza de Orillón, a cargo de D. Rodrigo e D. Guterre Fernández de Castro, o Descalabrado.

En Viandangos caeu prisioneiro o Conde de Galicia, D. Pedro Froilaz, auque Gelmírez conseguiu levar ao príncipe a salvo xunto á súa nai e en Viandangos souberon os ?celtíberos?, como chama a Compostelana aos aragoneses, do que era capaz un grupo de galegos, que a vitoria non a obtiveron fácilmente.

CORTES EN COMPOSTELA

O ano seguinte, convocou doña Urraca Cortes en Santiago, ás que acudiron o Conde de Trava, deus ex machina xa liberado, co seu fillo D. Bermudo, o primogénito, e toda a nobreza galega, co obxecto de solicitar o apoio galego para loitar contra o seu marido.

Pazo Real de Galicia, chamado de Xelmirez, fronte ao Pazo Episcopal do mencionado Bispo

Grande Salón do Pazo Real de Galicia [residencia de Afonso VII, de Fernando II e de Afonso VIII de Galicia, IX de Castela e León], chamado de Xelmírez [o ‘Briugú’ obrigado a hospedar ao rei na Capital do Reino], fronte ao Pazo Episcopal de dito Bispo.

Descoñecemos o que tivo que pagarlle ao Batallador pola súa liberdade D. Pedro. Non sería pouco. Quizá por iso, e porque o costume pedía pagar as fidelidades por adiantado, desta época, maio de 1112, é unha doazón feita por doña Urraca a D. Pedro Froilaz e a vosa esposa a Condesa dona Maior Rodríguez na que lles doa Barcia con canto a esta pertence, ata fóra dos seus límites nas terras de Deza, Camba e Castela así como en Cusanca, Montes e Salnés…

[…] E en Terra de Trasancos douvos San Sadurniño que está na beira do Xuvia polos seus coutos cos suas herdades e os seus homes e igrexas; e en Terra de Nendos douvos tamén o castelo de Leyro cos seus homes e o seu karitel […]. (92)

[É]a herdade de San Sadurniño que o Conde, dono de media Galicia, catorce anos despois – o 25 de marzo de 1126- coa súa muller dona Maior Guntroda doaría á súa vez ao Arcedián don Gonzalo de Pedroso:

[…] a igrexa de San Sadurniño de Trasancos sita ao pé do Monte Agudo, discorrente ao río Xuvia. E déunola a Raíña dona Urraca, con outra herdade, polos nosos servizos e ademais fíxonos unha carta firmísima […].

Confirma nesa carta o arzobispo Gelmírez, legado da Santa Romana Igrexa, o Conde don Pedro e a Condesa dona Maior, os únicos propietarios, e ningún outro membro da familia Petriz por non estar suxeita esta propiedade a condominio (93).

POR TERCEIRA VEZ UNHA FERMOSA RAÍÑA VISITA O TÁLAMO

Loitando estaban os pacientes galegos por doña Urraca contra o rei aragonés cando a finais de ano a Raíña deixounos tirados de novo e marchou co seu marido por terceira vez, desatendendo os anatemas de Pascual II e do seu legado o abad de Chiuse, esixindo ao rei de Aragón e a doña Urraca  abandonasen a súa incestuosa unión e recriminando con dureza a Alfonso para que deixase de inquietar a España coa súa fiereza. Cluny volvía actuar.
De novo, doña Urraca, presa, escapara do seu marido, tras subornar aos nobres deste estado de Aragón que a gardaban, e chegara a Castela.

AMEAZA DE NON ULTRAPASA-LOS ALPES DE GALICIA E DESENTENDERSE DOS ASUNTOS DA TERRA DE FORIS

 

En 1113, Gelmírez recibe unha carta da Raíña que entrega ao Conde don Pedro, pola que pedía que se reunisen todos os nobres de Galicia para ir no seu auxilio  e no do seu fillo o Rei Alfonso, que estaban sendo atacados polo tirano aragonés. O auxilium é a obrigación moral de nobre de ir armado a defender  ao seu señor, e o exército galego de D. Pedro [Conde Maior de Galicia], Gelmírez, os Condes Rodrigo Velaz, Guterre Bermúdez e Munio Peláez, cos cabaleiros de Munio Gelmírez e Payo Peláez, foron enseguida a axudar á Raíña. Polo camiño ían decatándose polos peregrinos de que a Raíña pensaba privarlles das súas feudos instigada por Arias Pérez.

Froila Petriz Vermudez

Chegada de Froila Bermudez – Pai do Maior Comite D. Pedro Froilaz- ao Mosteiro de Xuvia. Eva Merlan baixo a miña dirección para a Hª Ilustrada de Narón. COMUN XERARQUÍA E JURISDICCIÓN. CATEGORÍA NÉMITA. En Galiza como en Irlanda, a orde hierarquica das persoas inmunes, a categoría Nemed ou Némita, “sagrada, inviolável, de altísimo rango”  [comparativamente en principio nosa Terra de Nemitos, hoxe Nendos non tería nada que ver con “Terra de Santuarios”, significando  “Terra de Cabaleiros”, e  resulta curioso que a capital da comarca se chame hoxe Betanzos dos Cabaleiros ]. Encabeza o sistema de rango e jerarquia na Civilización Celta, primeira gran cultura Europea, o Ard rí, “Alto rei”, o Rex, o Rei. Vén despois a alta nobreza e súa extensa parentela, elite da fortuna e poder, os flaths. Segue en xerarquía ao mencionado Árd rí,  o chamado na Irlanda Rí ruírech, ‘King of overkings’; a esta figura, encarnada na Galiza de modo ejemplar pola nobre figura de D. Pedro, ‘Conde de Galiza’, alude exactamente a expresión nun diploma de Juvia maior inter comites ; ou, xa na Baixa Idade Media, o Adiantado Maior. Veñen despois o comes ou comite, “conde” (Ruiri , ‘overking’) plural comites, señores de varías trebas, terras ou territorios, posibelmente grupos de catro, en época tardo-antiga como sucedía en Irlanda [e parecen mostrar estas pequenas coordinacións ou agrupacións coloreadas na ilustración das listaxes de territorios da Divissio (do ano 569), e do Chronicon Iriense (documento composto seguramente ao final do s. X con antigas fontes )], mais xa estas agrupacións de terras, concentradas polos condes -como as dos Traba e Trastámara-, eran na Alta idade Media moito máis. En derradeiro lugar está en Irlanda o Rí Túaithe, “señor de Terra”, equivalente a noso rex, principe, imperante de Terra 

En Astorga en vista dos informes que ían recibindo os nobres galegos decidiron que debían volver á súa terra e o cardeal Pedro e o canónigo Pedro Peláez foron destacados por Gelmírez para falar coa Raíña e coñecer as súas intencións.

Dempois dunha entrevista con esta grandísima lercha, os nobres convencidísimos do seu sinceridad decidiron continuar ata Carrión, onde atoparon a doña Urraca co xefe dos comuneros: Arias Pérez…

A raiña dona Urraca. Tombo A. Catedral de Santiago

A raiña dona Urraca. Tombo A. Catedral de Santiago

Os legados de Gelmírez deixan claro á Raíña que ao menor intento de traizón os nobres galegos volverían ás súas terras e non pasarían máis os Alpes de Galicia, desentendiéndose dos asuntos da Terra de Foris, é dicir, allende as súas fronteiras. A súa palabra carecía de valor para os galegos e como non confiaban nela acamparon a este lado do río, decididos a non cruzalo sen garantías que a Raíña non parecía disposta a dar.

Ao final da tarde recibiron aviso de que o Rei de Aragón ía achegarse a socorrer Burgos, co que a Raíña apresurouse a celebrar unha concordia e os galegos sitiaron a cidade en mans do partido do Rei de Aragón.

Ao día seguinte, os galegos celebraron, sen sabelo, a Beltaine, a festa celta da función soberana no seu aspecto relixioso que a tradición galega garda celosamente (94), e o cristianismo converteu na festa de San Juan. Día favorable, o 24 de xuño, logo da misa de San Juan, e impresionante sermón de Gelmírez ante as evasivas do exército castelán, os galegos decidiron saír pola súa conta ao encontro dos aragoneses, cos que tiñan que saldar unhas contas que quedaran pendentes de Monterroso e Viandangos, e tomaron posicións en Atapuerca. O Rei de Aragón temendo o enfrontamento co Conde de Trava optou pola retirada e o uso da diplomacia onde non podía a forza. Os defensores do castelo de Burgos privados do apoio aragonés, rendéronse.

Burgos

Vista de Burgos coa muralla in Georg Braun; Frans Hogenberg: Civitates Orbis Terrarum, 1572

Pascual II en Letrán escribiu unha carta de excomunión que indirectamente afectaba a Alfonso de Aragón; celebrado un miniconcilio tomouse nel a decisión de convocar outro de carácter xeral con abades, duques, condes e todos os magnates españois, fixado para o día 25 de outubro.

AVINZA DE GELMÍREZ E D. PEDRO

Gelmírez obtivo de doña Urraca dispénsaa (8 de xullo de 1113) da obrigación de saír personalmente a campaña, en diante á chamada da raíña só contribuirá enviando soldados.

Agora Gelmírez distánciase claramente da Raíña e aproxímase ao Conde de Galicia.
Pouco tempo despois, diplomáticos do Rei de Aragón contactaron con doña Urraca en Burgos, ratificaron o tratado de Peñafiel e solicitaban á raíña que volvese co seu marido, para vivir xuntos e levar vida matrimonial. Isto expuxeron os legados no Claustro de Sta. María de Burgos apoiados pola maioría da asemblea.

Entón D. Pedro e Gelmírez decidiron unir as súas forzas. Sabendo que as forzas ían saír victoriosas -e tralas xenerosas donaciones do Conde á igrexa de Santiago- Gelmírez apoiou ao Conde. O acordo foi publicado pola compostelana. Nel as dúas persoas máis poderosas de Galicia se erigen nos árbitros da política galega.
A beira da fronteira entre os seus estados, o Tambre, (Tamara) asinan en 1113 un pacto de mutua axuda:

Amiticia inter Archiepiscopum et Comitem Petrus [ Hª C., anno 1114]

5. Ego Comes Dñs. P. Froylaz cum his inferius denotatis, juro vobis Dño. Didaco II Episcopo, per Deum Patrem Ominpotentem & per omnes Sanctos ejus & virtutes Caeli, ut salva fidelitate Infantis Dñi. A. vel alterius Domini quem communi consilio susceperimus, sim vester fidelis amicus absque fraude & malo ingenio, & custodiam& defendam vitam vestram & membra, & honerem quem nunc habetis, vel habituri estis, modis omnibus deprimendo dedecus vestrum, in omnibus &per omnia: & similiter honorem exaltando, contra omnes homines secundum meum posse & ingenium &arbitrium: & similiter juro ut parentes vestros, quos mihi commendaveritis, & ipsi se mihi conjunxerint, adjuvem & amparem, sicut aliquos de meis bonis hominibus: homines vero, & honores B. Jacobi, qui sunt in mea terra, fefendam et amparem, ad vestrum proficuun & utilitatem, ita quod per me nullum habeatis in eis, & si ego aliquam injuriam fecero ibi, aut mei homines, corrigam per me, aut per judicium & laudamentum de nostris amicis, & hominibus ex toto velle meo & posse: & si forte fortuitu perdiderites honorem vestrum, medietatem mei honoris tribuam vobis, & defendam, & amparem vos & canonicos vestros, qui vestri amici fuerint& mei, sicut metipsum. De sublimando autem Infante Dño. A. & de suis honoribus dandis & conferendis, secundum jussum & vestrum consilium faciamus dum eum in postestatenostra habuerimus: & isti qui meum jurant, si se perjurare voluerint, stent cum suis parestaminibus & honoribus, exceptis castris, vobiscum, & adjuvent vos sine arte & malo ingenio: & de istis qui sunt in hoc pacto, sicut discuserint, judicaverint de omnibus negotiis inter hos factis, ita faciam; & hoc juramentum sit solutum si nos solverimus.

6 Qui [praesentes] fuerant cum Dño. P. Comite ad illum Episcopum hi sunt: uxor eius comitissa dña.

Eu, Conde Pedro Froilaz, cos abaixo nomeados, xúrovos D. Diego II, bispo, por Deus Omnipotente, por todos os seus santos e polas virtudes do ceo, que, salvo a fidelidade debida ao infante D. Alfonso, ou a calquera outro señor que de común tomásemos? que gardarei e defenderei a vosa vida e a vosa persoa e as jurisdicciones que agora tendes/tedes e en diante tuviérais, e que segundo as miñas forzas e a miña posibilidade, procurarei exaltar a vosa dignidade contra todas e cualesquiera persoas.
Xuro así mesmo axudar e defender, coma se fosen os meus parentes, a todos os vosos achegados que encomendeis, ou eles encoméndense á miña protección e amparar e protexer ás persoas e feudos de Santiago que están nas miñas terras en provecho e utilidade vosa para que por eles non recibais molestia nin dano algún. E si eu, ou os meus homes ocasionásemosvos nisto algún prexuízo, en todo resarcirémosvolo de acordo co dereito segundo xuízo e laudo dos nosos amigos. Si por ventura perdiérais as jurisdicciones civís que agora posuídes, obrígome a darvos a metade das miñas, e a ampararvos e defendervos a Vos e aos canónigos que sexan os vosos amigos e meus tamén.
Respecto de a entronización do Infante D. Alfonso, e da distribución das dignidades e cargos da súa casa, xuro obrar con Vos de común acordo mentres o tivésemos no noso poder.
Si eu faltase a este xuramento, sexa declarado perjuro, e si os que agora xuran comigo non quixesen perjurar, póñanse da vosa parte cos préstamos e feudos que teñen, excepto os castelos, para axudarvos con lealtad e sen ficción; e eu comprométome a cumprir o que eles xulguen e sentencien, que deba facer.
Advírtase que este xuramento queda anulado, si ambos conviñésemos en revogalo e disolvelo.

Xuran co Conde D. Pedro, a súa esposa, os seus fillos D. Bermudo e D. Fernando e os cabaleiros Arias Núñez, Arias Jiménez, Froila Pérez, Arias Sesmóndiz, Sarraceno Núñez, Froila Alfonso e Juan Gutiérrez.

PAZO REAL
Gordon Biggs sinala que Masdeu condenou este pacto sedicioso e non lle faltaba razón [más, segundo pénsoo, a sedición debe buscarse nas filas de Doña Urraca, non entre Don Pedro ou Gelmírez, por reservarse un ‘plan B’, de eliminar o celtíbero a Don Afonso]. Pola súa banda, Vitoria Armesto suxire, con fundamento, que o sustituto de Alfonso VII no trono galego que se contempla no documento talvez fóra Fernando o fillo favorito do [Maior] Conde de Galicia.
(95)

ATENCIÓN, PÁXINA EN CONSTRUCIÓN

Link | Publicado em por | Deixe um comentário

A TERRA DE TRASANCOS OLLADA DENDE OS MOSTEIROS DE XUVIA E DE PEDROSO NA IDADE MEDIA. NARÓN UN CONCELLO CON HISTORIA DE SEU TOMO II

Esta galeria contém 138 fotos.

HISTORIA DE NARÓN TOMO II

Galeria | Marcado com , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , | Deixe um comentário

Documentos do SS. XIII a XVI de Xuvia en pergamiño transcritos por André Pena (1992) no Tomo II de Narón, un Concello con Historia de Seu

FINAIS DO S. XII OU COMENZOS DO S. XIII

LISTA DE CENSOS DEBIDOS AOS MOSTEIRO POR FORISTAS

AHN, Xuvia.  segundo folio v, sn [precede o folio  n2  que é en realidade o folio 3º  ]  do Cod. 1047B

regras 10-28

Transcrito e publicado por A. Pena en Narón un Concello… T. II, 507 (1992)

CODICES2,L.1047-B_030

Sciant tam presenti quam fucturi quod Martino Ouequiz et suis germanis, Et Pelagio Lupiz et suis germanis, et Pelagio Didacit et Martino Aluitiz dictus Dauilla et uoci eius, et Froila Martiniz et uoci eius, et filius Guntrode Nepto et uoci eius, sunt debitores ut per unumquemque annum exoluant monasterio iios ollas de pulmento et ia bona candela pro hereditate que habent de Vermudo Petri dictus Caluelino, pro tali condictione ut semper impleant quod superius resonat, et si non uoluerint dimittant ipsam hereditatem monasterio. Similiter Petrus Suarit dictus Tenon, et uoci eorum debent exsoluere per unumquemque annum in die sancti Mauri, duos bonos panes et duas ollas de pulmento pro hereditate que tenent de Vermudo Petri connomento Paneado et abeant ea a tali conditione. Item Martino Ouequiz et suis germanis et uoci de Gondisaluo Petri dictus Monogo et filiis de Pelagio Didaci et uoci sue debent per unumquemque exoluere iios panes et duas ollas de Pulmentum pro hereditate de Pelagio Ferrandiz.

Similiter ego Petro Gozendiz per unumquemque annum debeo exsoluere io magsimo panem et  ia bona olla de pulmento ad monasterio pro hereditate Pelagio Iohannes dictus Gordelinus et de suo germano Gondisalvo Iohannes. […]

 [traducción de A. Pena]

Saiban tanto os que están presentes como os que virán no futuro que Martiño Ovequiz e os seus irmáns, e Paio Lopez e os seus irmáns, e Paio Diaz e Martiño Alvitez, alcumado Davila, e a súa voz, e Froila Martinez, e a súa voz, e os fillos de Guntroda Neto, e a súa voz, son deudores, debendo cada ano pagar ao mosteiro duas olas de cocido e unha boa candea pola herdade que teñen de Vermudo Perez, alcumado Calvelino, baixo tal condición que sempre cumpliran o arriba exposto, e si non quixesen facelo devolvan esa propiedade ao mosteiro. De igual modo Pedro Suarez, alcumado Tenón e a súa voz, deben pagar cada ano, en dia de San Mauro, dous bos pans e duas olas de cocido, pola herdade que teñen de Vermudo Perez, alcumado Paneado e téñana baixo dita condición. De igual modo Martín Ovequiz e os seus irmáns e a voz de *Gonzalo Perez, alcumado Mónogo [Monxe] e os fillos de Paio Díaz e a súa voz deben pagar cada [ano] dous pans e duas olas de cocido pola herdade de Paio Fernández. […]

Si intelligere, intelligant. “Foron parentes e herdeiros do Abade Munio o arcediago de Trasancos (abade en Santa Icía) Pedro González e o seu irmán Oveco Peláez. Este doou o 20 de decembro de 1173 ao abade D. Egidio de Sta. Maria de Sobrado unhas propiedades que tiña en Pradeedo (Platanetum), Quintá (Quintana – da que era copropietaria Munia Froilaz], e Vilacornelle (Uilla Cornelli). Este home tiña tamén unha parte dos beneficios da igrexa de Sta. Maria Maior e dispón que habite nela o presbítero Pedro”. A. Pena in O Val, A Súa Historia, 41

 COMENTARIO DO CONTEXTO DO DOCUMENTO

S XIII

NOTA DE DOAZÓN DA IGREXA DE SANTA MARIÑA DO VILAR A SAN MARTIÑO DE XUVIA

Publicado em Uncategorized | Deixe um comentário

O PAZO LIBUNCA E JUAN RUIZ DE LUNA

CONCELLERIA DE TURISMO

CONCELLO DE NARÓN

 A. Pena Graña. Camiños Milenários [1ª ed. xuño de 2010]

To JAPS
Pazo Libunca

Pazo Libunca. Foto do triptico – inserido no proxecto de A. Pena “Camiños Milenários”- para a Concellería de Truismo do Concello de Narón.  http://www.concellodenaron.com/web/cat/gal/noticias/get/556/

Built by the famous Catalan architec Juan Roig for the Montenegro Family in 1922 in line with the finest bourgeois Spirit of the Belle Époque and universal exhibitions of the day, reflecting their aestetics, economic progress, social aplomb, regionalism and deep faith in science and progress,

Pazo Libunca 3

Pazo Libunca – a galician Manor- houses the most extraordinary collection of Talavera ceramics in Spain, and one of the most oustanding decorative programmes for ceramics, if not the best, signed by the ingenious maestro Juan Ruiz de Luna Arroyo, a disciple of Sorolla.

libunca.png

Juan Ruiz de Luna Arroyo. Pazo Libunca. Lugar de Verruga [“Pequena Altura”], Sedes. Narón

Pazo Libunca. Construído polo famoso arquitecto catalán Juan Roig para a familia Montenegro en 1922, recollendo o mellor do espírito da burguesía da Belle Époque e das exposicións universais, co seu matiz de estética, de pujanza económica, de satisfacción social, de regionalismo e de enorme fe na ciencia e no progreso.

O Pazo Libunca alberga a máis extraordinaria colección de cerámica de Talavera de España, e un, senón o mellor, dos máis extraordinarios programas decorativos en cerámica do mundo, asinado polo xenial mestre, discípulo de Sorolla, Juan Ruiz de Luna Arroyo.

Pazo libunca 1

Juan Ruiz de Luna Arroyo. Grutesco. Pazo Libunca.

Quen non coñece hoxe a cerámica de Talavera?

Is there anyone who is unfamiliar with ceramic creations from Talavera?

mulheres na fonte

Juan Ruiz de Luna Arroyo. Fonte de Mulleres. Pazo Libunca

Talavera, xunto a Sevilla constitúese xa no primeiro terzo do século XVI, cando a cerámica española, Paterna, Manises, incorpora e desenvolve o rico repertorio renacentista, no mellor centro de Europa pola súa elegancia e forza decorativa.

Talavera, together with Seville, rose to fame in the first third of the 16th century, when Spanish ceramics, mainly from Paterna and Manises in the province of Valencia, began incorporating and developing the rich Renaissance repertoire in the most industrious hub for ceramics in Europe, upholding the ideal of elegance and decorative appeal.

grutesco. Pazo libunca

Grutesco e cano da ‘Fonte dos Peixiños’. Pazo Libunca

There were many great masters of Spanish decorative ceramics, but perhaps the greatest genius of all who shone with a light of his own in the decorative arts was none other than Juan Ruiz de Luna Arroyo.

sinatura ruiz de luna

Juan Ruiz de Luna Arroyo, sinatura no banco do ‘Painel da Feira’. Pazo Libunca

Juan Ruiz de Luna Rojas, centro con Sus hijos

Juan Ruíz de Luna Rojas flanqueado polos seus fillos, Rafael (esquerda), e Juan Ruíz de Luna Arroyo.

Juan Ruiz de Luna Arroyo, naceu no seo dunha familia de ceramistas en Talavera o 21 de marzo do ano de 1889.

Juan Ruiz de Luna Arroyo was born into a family of ceramists in Talavera one 21st of March 1889.

Soubo conxugar coa tradición familiar a formación académica, ingresando en 1914 na Escola de Cerámica de Madrid.

He learned whow to combine the family tradition with academic training and enrroled in the Madrid School of Ceramics in 1914.

A firma Ruiz de Luna -segundo Mª Isabel Hurley, a quen seguimos aquí-, dáse a coñecer no Salón das Artes Decorativas de Madrid en 1916 e 1917, celebrando súa primeira exposición individual nos salóns do Palacio Arzobispal de Sevilla en 1918.

The name of Ruiz de Luna, according to historian Maria Isabel Hurley Molina, whose research we are indebted to here, whas first publicly shown at the Decorative Arts Exhibition in Madrid in 1916 and 1917, and he held his first individual exhibition in the halls of the Archbishop’s Palace in Seville in 1918.

tamborileiro

Músicos. Pazo Libunca. Lugar de Verruga, Sedes, Narón

His most fructiferous period in respect of his artistic achievements, his greatest works and perhaps also the happiest time of his life, was from 1919 to 1922, the years in which Juan Ruiz de Luna Arroyo, the finest ceramicist of all times, designed an ambitious iconographic programme for the Pazo Libunca.

vacas vadeando o rio

Pazo Libunca. Gando vadeando o río

No que respecta á calidade dos seus logros artísticos destaca sen dúbida como o mellor, o máis fructífero, e aínda o  periodo máis feliz da súa vida,  entre 1919 e 1922.

Pazo Libunca 3

Os anos nos que Juan Ruiz de Luna  Arroyo, o mellor ceramista de todos os tempos, deseñou o ambicioso programa icnográfico decorativo do Pazo Libunca.

Painel asinado por Juan Ruiz de Luna no monumental banco do Pazo Libunca

Festa Popular. Obra asinada por Juan Ruiz de Luna sobre o monumental banco do Pazo.

En efecto en Libunca o mestre realizou o seu soño de lograr aplicar á cerámica as tonalidades da pintura e, sobre todo a cor, do seu admirado Sorolla, de quen Ruiz de Luna tomaba clases de colorido desde 1919.

nai

Indeed, at Libunca the master materialised his dream of applying the tonalities of Painting to his ceramic works, and above all the colours of his mentor Sorolla, from whom Ruiz de Luna had received classes in colouring since 1919.

JARRARUIZDELUNA

Ese ano regaloulle ao seu mestre este magnífico jarrón de 72 cm. de altura, conservado no Museo Sorolla (Nº invº C 233) decorado coa técnica ceramista herdada do Século XVIII.

That year he gave his master this magnificent vase measuring 72 cm in height, now preserved at the Sorolla Museum (inv. No. C 233) decorated with a ceramic technique from the 18 century.

Juan Ruiz de Luna traballou no Pazo Libunca no mellor e maís feliz momento da sua carreira artística, cando, en exposicións individuais no Norte de España, aproveitando o importante encargo, daba a conocer seu traballo de cerámica e pintura -Casino de Santander en 1921; Casino de Bilbao en 1922-.

Juan Ruíz de Luna worked at the Pazo Libunca manor at one of the most productive and happiest times of his artistic career. When his individual exhibition in the north of Spain were at their height, and he published many of his ceramic Works and paintings as a spin-off to the important commissions he received, such as the Santander Casino in 1922.

muller na fontana

Juan Ruiz de Luna Arrollo Pazo. Collendo agua na Fría Fontana. Pazo Libunca : “[…] en Libunca o mestre realizou o seu soño de lograr aplicar á cerámica as tonalidades da pintura e, sobre todo a cor, do seu admirado Sorolla […]”.

Os paneis do Pazo Libunca proban de modo incontestable que xa entón a súa paleta cerámica conseguira ter as mesmas cores que as do óleo o das acuarelas coas que tomou do natural os apuntes pasados logo a cerámica.

The panels at Pazo Libunca are indisputable proof that his ceramic palette had already managed to incorporate the very same colours that oil painters might use, as well as the subtle tones or watercolours that he transposed into ceramic masterpieces.

André J. Pena Graña 2010

libuncaone

pazo libunca tú

 

Publicado em Arte Naronés | Deixe um comentário

LEMBRANZA DUNHA EXPEDICIÓN DE PIRATAS?

A historia das aventuras de Ulises e dos seus compañeiros, na longa viaxe de retorno a Ítaca, é pura literatura.  Isto, é apenas intuitivo ensaio.

To J. A. P. S.

ODISEO ONE

Arnol Boecklin. Ulises e Polifemo

Outra historia pode ser a historia dos materiais –de onde non hai, non se pode sacar- cos que se elaborou esa literatura.

mapaandrépena

 Dito isto como hipótese non por formulada  válida, con moita cautela  sed non obscura per obscuriora, é posible, que a Odisea, unha ficción, unha creación literaria atribuída a Homero, obra non histórica,  recollendo ecos de vellas navegacións e soadas expedicións de piratas-aventureiros-comerciantes mediterráneos, sen dúbida micénicos,  á procura do ouro e da riqueza do Atlántico, fora confeccionada en boa parte, segundo o pensan moitos estudiosos, con relatos e historias escoitadas nos portos dos mariñeiros.

cantimplora micénica

“Cantimplora” de tradición micénica atopada en Duio. Datada por Luis Monteagudo ca. 2.000-1.500ac. Da colección Esmorís Recamán. Ex F. Alonso.

Nin a vinda dos micénicos  polo  ouro e polo estaño de Galiza -documentandose en datas tempranas (2000 a.C.) é novidade, nin que na viaxe de volta ao Mediterráneo  os mariñeiros tamén levaran, produto da hospitalidad galaica, as historias do fistor [filid] escoitadas nos banquetes .

Os mitógrafos saben que Ulises traspasou as columnas de Hércules percorrendo un periplo atlántico en parte das súas aventuras.

The Swiss artist Fuseli studied in Rome before settling in England in 1779, where he became famous for his paintings of literary themes. A friend of Mary Wollstonecraft and William Blake, he was elected Professor of Painting and Keeper of the Royal Academy. Fuseli had been fascinated by Homer's Odyssey since the 1760s. Published as an engraving in 1804, this composition depicts the visit of Odysseus to Teiresias in the Underworld. Between the two is the shadow of Odysseus's mother Anticleia. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/24/Johann_Heinrich_F%C3%BCssli_063.jpg

The Swiss artist Fuseli studied in Rome before settling in England in 1779, where he became famous for his paintings of literary themes. A friend of Mary Wollstonecraft and William Blake, he was elected Professor of Painting and Keeper of the Royal Academy. Fuseli had been fascinated by Homer’s Odyssey since the 1760s. Published as an engraving in 1804, this composition depicts the visit of Odysseus to Teiresias in the Underworld. Between the two is the shadow of Odysseus’s mother Anticleia. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/24/Johann_Heinrich_F%C3%BCssli_063.jpg

Isto explica a presenza na Odisea dos relatos de reminiscencias atlánticas como a viaxe á illa flotante de Eolo, a viaxe á illa do Sol, ou a viaxe á Illa

Cerdedo-Calros Solla-portalén 3

Portalén. Cerdedo. Calros Solla.

dos Mortos e o misterioso encaixe da obra de Homero – como o viron numerosos autores-, no xénero” dos imrama ou “viaxes por mar” (pl. voz irlandesa derivada do acto de remar) polas marabillosas illas e costas atlánticas,  e das echtra, “aventuras mariñas” -como as de Saint Brendan, de Sant Maló, de Santo Amaro, de Santo Ero, de Trecenzonio á Illa do Solsticio, e un longo etc.- da viaxe dun home na procura do mundo dos mortos.

Se Homero desenvolveu na Odisea algúns temas atlánticos, abondo coñecidos no seu tempo -no contexto do chamado world economic system da Idade do Bronce-, entón reelaborados polos mitógrafos…

oDISEO 2

Herbert James Draper, Ulysses and the Sirens

LESTRIGÓNS, TELÉPILO, ARTACÍA

Como sucedía cos Ártabros, a carácterística máis rechamante, segundo a Odisea, dos Lestrigóns – topónimo ou xentilicio non escollido por Homero ao azar,  senón pola potente polisemia dunha palabra capaz de evocar á vez a un oínte grego a idea de “banda de ladróns”, “roubo”, “latrocinio”, e de “baixeis corsarios”-, era que estes tiñan un singular e abrigado porto no interior dunha profunda baía de augas tranquilas e cristalinas, “practicamente pechada polo lado de alta mar por dúas abruptas montañas”, ao que se accedía por unha delgada canle, unha entrada similar á entrada da ría de Ferrol, hai 3200 anos moito máis estreita que a actual.

[...] In ea (ora) primm Artabri sunt, etiannum Celticae gentis, deinde Astyres. In Artabris sinus ore angusto admissum mare non angusto ambitu excipiens Adrobricam Urbem et quattuor ammium ostia incigit; duo etiam inter accolentis ignobilia sunt, per alia dua *Naris exit et *Iuuvia.

[…] In ea (ora) primum Artabri sunt, etiannum Celticae gentis, deinde Astyres. In Artabris sinus ore angusto admissum mare non angusto ambitu excipiens Adrobricam Urbem et quattuor ammium ostia incigit; duo etiam inter accolentis ignobilia sunt, per alia dua *Naris exit et *Iuuvia.

Ao noso modo de ver o curioso paralelismo entre a descrición do porto dos Ártabros de Mela, e a descrición do porto dos Lestrigóns que fai Homero no

Ulises na fonte Artacia

A fonte Artacia

Canto X da Odisea, amplifícase coa, non casual, segundo a nosa hipótese, presenza da propia raíz Ártabra “A Osa”,  no nome Artacia “dos osos” da famosa fonte dos lestrigóns.

Dito con máis que moita reserva, e pois eu tamén teño dereito a equivocarme, faltaría máis, Homero puido converter a Odiseo en virtual protagonista dunha expedición de saqueo a “O Dourado” Ártabro, longo tempo conservada na memoria popular.

Unha historia de piratas micénicos saldada co fracaso e estrepitoso afundimento de toda a frota -agás a nave fondeada con prudencia no exterior do porto descrito con asombroso detalle-.

Así conta a Odisea como, abandonando Ulises a illa Eolia coa súa flota, impulsado polo céfiro, o vento do oeste, tras seis días de navegación abordou, ao sétimo día, a terra dos Lestrigóns.

Lestrigones. Museo Vaticano

The fourth panel of the so-called “Odyssey Landscapes” wall painting from the Vatican Museum in Rome, 60-40 B.C.E.

A expedición se tivese lugar, segundo a Odisea teríase producido a comezos dun verán na nosa latitude, nos días do solsticio de verán

-“Alí […] sen soño un pastor gañaría dous xornais custodiando boiadas e logo rabaños de ovellas: tan de preto séguense a noite e o día” (X 84-86),] quizais traballando16 horas seguidas, sobre a base de xornadas de 8 h, (Pillot)-, posiblemente no século XI a. C.:

“Navegamos así seis xornadas de noite e de día/ e á sétima vimos o alto castelo de Lamo/ e a Telépilo (termo que en grego podería evocar a idea de fisterra de teleios “derradeiro”, pylos, “limiar”) en terra Lestrigona.

Alí o gandeiro/ que recolle as súas reses saúda ao que sae e o outro  contéstalle. Sen soño un pastor gañaría dous xornais/ custodiando boiadas e logo rabaños de ovellas:/ tan de cerca séguense os pasos a noite e o día./

Penetramos sen máis polo cómodo porto; unha rocha en escarpa continua cíngueo dun lado e doutro/ con remates en dous promontorios que dan fronte a fronte/ e que forman a súa boca: delgada canle divídeos./ [Cf. “in Artabris ore angusto admisum marem non agusto ambitu excipiens”, in Mela 3, 13]

Impulsaron por este os meus homes as cóncavas naves/ e no seo do porto quedaron atadas, ben xuntas/unhas ás outras, que en verdade non se alzaba na auga unha onda/ nin pequena nin grande: era todo unha paz cristalina./

Eu no entanto, retiven alá fóra o meu negro navío/ pola parte exterior, amarreino a unha pena e subindo/ remonteime a observar en fragosa atalaia: non había/ da miña vista ao alcance labor de homes nin de bois; só un fume observei que xurdía da terra [posiblemente das rozas no monte para cultivar] e, entón,/ aos meus homes mandei que diante marchasen e visen/ que mortais había no país, comedores de trigo./

Via Graziosa. Artacia

Encontro na fonte Artacía coa fílla de Antífate [ Domus da Via Graziosa. Museo Vaticano ca. 40 a. C. Aínda que Tucidides (6.2.1.) e Polibios (1.2.9) situan a treba celta os Lestrigones [gr. Laistrygónes], no Sureste de Sicilia, pola miña parte, reclamando tamén, faltaría máis o mesmo dereito a equivocarme, sitúo ao Telépylos, “afastado porto” ou “última fronteira” nas partes extremas de Gallaecia, Artabria, atendendo á  extremada posición e ás límpidas augas da fonte Artacía, a  soada Fonte Aureana da uilla de Ardá sobre o Monte de Ancos.

Elixín dous deles e foi de terceiro un heraldo,/ que tomaron o ancho camiño por onde a leña dos cumes serrados viña á cidade nos carros./ Cerca xa se atoparon cunha doncela, filla do prócer do lestrigón Antífate; estaba na fonte que din/ A Artacía, vaínda por auga á súa clara corrente/ onde todo aquel pobo a adoita tomar. Os meus amigos/ detiviéronse alá e achegándose a ela inquiriron/ do señor da terra, quen era e en quen reinaba./

Indicoulles ao momento a excelsa mansión do seu pai/ e entraron ao rico pazo. Mostrouse a dona,/ que na súa estatura era monte rochoso, tomoulles o medo,/ pero ela chamou desde o Ágora a Antífate o grande,/ o seu marido que trouxo aos meus homes funesta ruína:/ rebentando a un deles comeuno de xantar e os outros escaparon dun salto e fuxiron correndo ás naves./

E eis ao rei que gritaba a alarma e, oíndoa todos,/ acudiron de acá e de acolá os lestrigóns feros/ en multitude, coa súa xigante estatura, maior que a humana./

Apostados arriba na escarpa lanzaban enormes pedras: subía das naves fragor horroroso/ ao morrer das miñas xentes e ao rudo estalar das quillas./

Lestrigones. Fresco da Casa di Via Graziosa. Museo Vaticano

Espetados a modo de peixes leváronos logo/ ao seu triste festín. Mentres eles facían a matanza/ no fondo do porto, saquei do meu flanco o coitelo/ puntiagudo e cortei as amarras do barco azul./  Ao instante avivando á miña xente, mandei que se botasen/ con vigor aos remos por ver de escapar ao desastre/ e eles todos bateron as augas con medo á morte./ ¡Que descanso ao saír o baixel daquel teito de pedras/ cara ao mar! Esmagados en masa quedaban os outros./

Navegabamos non sen dor, mais contentos en parte/ por salvar as nosas vidas logo de perder os amigos./ Canto X 80- 134

E como afortunadamente a Historia se repite, este episodio lembra o sucedido, en tempo máis recente, ás naves normandas que saqueando no ano 844 o mosteiro de San Martiño de Xuvia, serían destruídas como recolle o Cronicón Albeldense polo ataque de Ramiro I (e, quizais, do duque Arximiro), morrendo acaso no mesmo lugar -queimándose 70 naves ao caer sobre elas unha chuvia de pedras ardendo,  ballistariorum occursu, din os Annales Bertiniani- .Seguramente, debido á trampa da estreita boca da ría de Ferrol, unha multitude de normandos, sen contar outras moitas  naves normandas que afundiron cando na precipitada fuxida saíron do abrigado porto atopándose coa tempestade no mar exterior, –segundo amosa a magnífica ilustración de Eva Merlán feita en 1984 baixo a miña dirección para a  ‘Historia Ilustrada’ de Narón -] .

arximiroe

Ilustración de Eva Merlán, baixo a miña dirección.

Estes pobos do mar cun dragón (Ketos) como mascarón de proa, saqueando o Altántico e o Mediterráneo orixinaron a lenda de Laocoonte na mitoloxía grelaocoontega, “cando o sacerdote troiano sacrifica a Poseidón na area da prai, chegan dous dragóns (Ketoi) á praia que se converten en homes e dan morte a Laocoonte e a un dos seus fillos”.

Esta e outras lendas como o rapto de Ariadna e o mito de Andrómeda e Perseo están estreitamente relacionadas coa Coca ou Tarasca galega, pervivencias na memoria colectiva e celebradas desde hai milenios ata hai pouco tempo o día do Corpus, auténtica festa da Tarasca que a igrexa conseguiu borrar da memoria popular que se mantén en Portugal con toda a súa forza e estase recuperando en Galicia, onde nos portos mariñeiros o seu recordo non morreu, como nos mostran os relatos que aínda se conservan polos vellos de Vilasuso no Val e doutras vilas galegas.

O dragón, sen dúbida, era un destes distintivos chamados polos gregos AKROSTOLION que servía, como ben indica Luzón Nogué (no seu traballo A Navegación na Idade do Bronce, aclaratorio, combinando fontes e arqueoloxía, dunha serie de achados arqueolóxicos ata agora historicamente difíciles de dimensionar), para identificar a procedencia e nacionalidade das naves e dá orixe a multitude de lendas na mitoloxía dos pobos costeiros europeos.

Sabemos que a mediados da décima centuria Salomón (972-936) xenro de Hiram I, o poderoso Rei de Tiro, financia por un tratado os estaleiros de Asiogaber, e que recibía unha porcentaxe sobre as expedicións marítimas que levaban a cabo os fenicios cada tres anos cara a Gades, onde recollían o estaño, o ouro e o ámbar recollido polos intermediarios Tartésicos [e galaicos] das Cassitérides, Galicia e os mares nórdicos.

tasionostartessos

Esquerda, armas: espadas de bronze de língua de carpa, pontas de lança, etc., encontradas na Ria de Huelva pela draga Fita, provavelmente segundo as análises de procedência galaica. Direita, estela tartésica do mais antigo arioi– [a.i. aire] “nobre” e isiingo [celta excingo “herói”], celta europeu com nome próprio conhecido: o galaico nerio Tasionos

A hexemonía fenicia mantense por Tiro e Sidón desde o ano 1000 en que se instalan en Gades (Cádiz) e Lixos (El Arash) en Marrocos.

Tasionos

Estela tartésica de Tasionos, um nobre Nerio [da Costa da Morte] ‘da Kalte’, aludindo ao seu berço Celta, ou Galaico […] NIIRABOO TOO ARAIAI [AIRE] KAALTEE […] // cf. ISIINCO, “excingo”, heroe

No século V un tratado fixou no cabo da Nao (Artemisión) os límites comerciais entre os focenses e os cartaxineses.

Cartago retoma o papel dos fenicios e arruína no ano 500 a Tartessos, que volve enseguida a renacer baixo o seu control, tendo desde entón e ata a conquista romana a exclusividade do comercio coas Cassitérides do estaño e o ouro. No 550 prodúcese a viaxe de Himilcón ás costas galegas e ás illas Británicas.

2) O do comercio fenicio-púnico-gaditano, que quizais se poida subdividir en dúas etapas: orientalizante e helenística, que chega ata o século III a.C. No ano 323, Piteas e Eutimenes cruzan o estreito, protexidos polo prestixio de Alexandre Magno. Piteas chega ata a illa de Islandia, co seu volcán o sol de medianoite (cuestionado por Plinio, Polibio e Estrabón, que non o cren)

3) O da presenza romana cuxa última etapa, a época republicana e augustea, é a que se corresponde co noso cuncheiro de Lóngaras.

As cunchas de ambas as beiras do camiño de carro que levaba ao embarcadoiro de Lóngaras son o epílogo dunha longa historia de comercio entre os Lapatiancos e os *Trs-ancos, habitantes do val de Trasancos, e entre estes e o mundo Mediterráneo a través dos gaditanos.

Os primeiros baixaban o mineral de cobre en bruto polo val do río Xubia e en Trasancos dedicábanse a fundilo e a exportalo. Iso explica que o nome Lapatiancorum promontorium siue trileucum (posiblemente o Cabo Ortegal) promontorio dunha zona tan remota da ciuitas dos Lapatiancos (Labacengos) pola súa importancia estratéxica -produción do cobre-, fose recollido nos arquivos dos historiógrafos clásicos.

Os castros de Trasancos non foron escavados (21), pero tanto en Lobariz, como en Eiravedra, Sedes e sobre todo en Quintá apareceu abundante escoria de fundición de mineral. As enormes cantidades desta escoria, atopadas por mor dun desmonte feito neste último castro pola concentración parcelaria, -acondicionouse coa escoria aparecida no castro unha pista-, exclúen un consumo local.

Segundo Monteagudo [in Pena 1991]:

[…] o mesmo nome de Trasancos, que a etimoloxía popular fai derivar de Tras-Ancos = Tras o monte de Ancos, significa probablemente “os que queiman (terreos para roturar), agricultores, do antigo (ae) *Trsan-(i)-cos, do indoeuropeo *Ters que equivale a “secar”, “tostar”, “queimar”, en latín Torreo, –es, -ere, -tostum, e en antigo irlandés Tart, “sede”. Lembremos que o nome de San Martiño de Xuvia era Tartares, unha posible reduplicación do *Ters, segundo Pokorny [e podería explicarse a presenza do topónimo Inferniño cunha aproximación, en xeografía sagrada ao Tártaro, e ao Alén, co trasfondo etnográfico da situación no extremo noroccidental da Península e de Gallaecia da Terra de Trasancos, e do trasunto das barcas de pedra de Santa Comba e de Santo Cristobo].

Facendo referencia á actividade agrícola, o topónimo da bisbarra, treba ou terra, Trasancos –quizais “os que fan as rozas”- e o antigo nome de San Martiño de Xuvia, Tartares –posiblemente relacionado co lume ardente Tártaro, “inferno”- talvez poidan aclarar o significado do topónimo Tartessos.

Falando de Tartessos sabemos que o litoral gaditano retrocedeu, e unha restitución da topografía antiga do litoral gaditano amósao a varios quilómetros ao interior. Isto fixo que a poboación se trasladase da costa ás illas de Cádiz e León. A causa de que se cegasen os portos débese ás rozas que facían os agricultores, que acelerando a erosión e o transporte polos ríos de sedimentos do chan desprotexido do manto vexetal, acabaron cegando os esteiros e facendo impracticables os portos.

Entón reelaborados polos mitógrafos, nada tería de particular que se fixera eco das viaxes por rutas coñecidas para os micénicos do ouro e do estaño, mestura de saqueo e de comercio, quizais dunha fracasada expedición marítima conservada na tradición oral que puido chegar en dirección norte ata Bretaña, como o sosteñen Robert Philippe ou Gilbert Pillot ou, segundo dun demorado exame do canto X, o deducimos nós, deterse no abrigado e rico porto dos Ártabros, “os do Norte”, nome xenérico empregado polos gregos para nomear o noroeste de Iberia.

Publicado em HISTORIA DE NARÓN E A TERRA DE TRASANCOS | Deixe um comentário

UN AVANCE DE “O VAL, A SÚA HISTORIA”

 

Avanzamos 0 incipit e fragmentos de capítulos do *libro  O Val, A Súa Historia, da Cooperativa de O Val, Fundación Terra de Trasancos e Concello de Narón, de Andrés Pena e Michellete Harris, adaptada por Juan E. Mariño Iglesias, deseños de Carlos Alfonzo y  fotografías de Iván Castro.

*Complemento e síntese do libro, mais técnico de André Pena, Santa Maria Maiore in Terminos de Vale Malo: Unha Parroquia con Celtas Reminiscencias na Terra de Tasancos. Como celebrando o retorno de Ulises a Ítaca “has de pregar que o camí sigui llarg, ple d’aventures, ple de coneixences” presentamos  este pequeno avance do novo libro O Val, A Súa Historia, publicado pola Cooperativa de O Val, a Fundación Terra de Trasancos e o Concello de Narón. Cando o libro se presente incluiremos as espléndidas fotografías ad hoc de Iván Castro Ordóñez.

 

O Val,
A Súa Historia

Andrés Pena Graña e Michelette Harris Leschi. Resumo e revisión do texto Juan Enrique Mariño Iglesias. Ilustracións de Carlos Alfonzo. Fotografía de Iván Castro [.

 

Caça em O Val. Por Carlos Alfonzo

Deseño de Carlos Afonzo para O Val, a Súa Historia [IL]  © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

Heildelbergensis

Chopper Heilderbergensis, achado en O Val polo arqueólogo Eloi Saavedra (Museo das Mariñas, Betanzos). Foto Eloi Saavedra. [IL]

Fai uns dez mil anos finalizou en Europa e en Oriente Medio o máis longo e escuro periodo cultural da humanidade, o Paleolítico, iniciado fai máis de dous millóns de anos cando os primeiros homínidos empezaron a tallar instrumentos de pedra.
Este periodo coincide co chamado pleistoceno, longo periodo geológico, onde variacións do nivel do mar de máis de 100 metros e transfigurando as liñas de costa, tremendas glaciacions con capas de xeo de dous e tres quilómetros de espesor sucedíanse de longos periodos interglaciares, condicionando o modo de vida das sociedades que o habitaron.
O pouco que sabemos do Paleolítico descansa na etnografía que compara o modo de vida dos predecesores paleolíticos e os restos arqueológicos coas modernas sociedades de cazadores recolectores.
En Santa Margarida, apareceu unha ferramenta de pedra, un chopper, picador de carne, xa utilizado para picar a dura carne crúa cando o home aínda non coñecía o lume. É o único resto do Paleolítico coñecido en Narón. Un valexo destro, fabricou un día con arte–con facetas talladas en ambas caras para cada dedo e para o polegar e así conseguir o perfecto agarre da man– esta complexa ferramenta.

Ferramentas, como o chopper achado en Santa Margarida, mostran que estes homínidos llas ingeniaban para consumir a carne de grandes animais, atraéndoos cara a trampas, e organizándose para axotar e roubar as presas a outros animais cos que competían.

En Galicia hai moi poucas covas calizas, ningunha das cales está en O Val. O home do Paleolítico, nómada errante ao longo do territorio, refuxiábase nelas nas súas expedicións de caza.

Lascaux

Cova de Lascaux [NIL]

A cova foi un importante espazo sagrado. Sobrecolle a beleza das galerías e brillantes cámaras de estalactitas e estalagmitas sabéndose obra do proceso de erosión kárstico. Para o home do Paleolítico superior, cunha intelixencia exercitada, os corredores penetrándose desde as grandes salas, nas profundidades, eran obra divina, camiños, comunicando o mundo dos homes e o Outro Mundo.

A etnografía aplicada ao chamado Paradigma da Continuidade Paleolítica, mostra ao Homo Sapiens Sapiens representando, saíndo por estes camiños, os belos e sobrenaturais animais do outro mundo a pastar no noso; ou retornando feridos para ser curados no seu mundo inmortal fuxindo por intrincadas galerías. Imaxinaron a alma do cazador seguindo o rastro do secreto camiño á inmortalidade.

Imagen1

[Promptema de A. Pena. NIL]

O argumento da “Caza Salvaxe” representado (A. Pena)  nas covas atlánticas  é un alicerce da cultura occidental. En Galicia represéntase na cova de Eirós, Triacastela, Lugo.

Valejo paleolíticus Carlos Alfonzo

Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a Súa Historia. [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

O avance do xeo glaciar fai 20.000 anos forzou aos grupos paleolíticos do centro e occidente de Europa a buscar, entre outros refuxios, abrigo nas costas cantábricas e atlánticas da Península Ibérica. O resto da Europa Atlántica, insular e continental, achábase cuberto de capas de xeo, nalgúns casos de varios quilómetros de espesor.

Cercado Neolítico de A Lagoa Carlos Alfonzo

Cercado Neolítico de A Lagoa, O Val, Narón. O primeiro dos chamados ’causewayed enclosures’ atopado en España [A. Pena]. Deseño de Carlos Alfonzo para O Val a Súa História. [IL]  © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

E aquí estiveron, ata que, fai nove ou dez mil anos, a retirada do xeo permitiu á poboación longo tempo asentada nas nosas costas retornar a Europa durante o Mesolítico e Neolítico, partindo, como contan as lendas, probablemente por mar, desde o Noroeste de España, Galicia, primeiro a Irlanda, logo a Inglaterra e ao Continente, falando unha lingua…a Celta? […] [A Celta, sim, berce tamén do indoueuropeo]
Pero esta é outra historia…

[…] [Así explica a historia de O Val, o mundo dos túmulos funerarios que chamamos mámoas ou lagoas]

[…] Outro dos elementos importantes deste período que aínda hoxe fai de marco en destacados puntos da parroquia de O Val son as mámoas. Trátase de construcións funerarias –montículos de terra–, coñecidas con diversos nomes: mámoas, modias, lagoas, arcas, medoñas, etc., que, por sobresaír do terreo, foron utilizadas como puntos de referencia desde a antigüidade.

Linde de O Val. Fonte. Narón un Concello Con Historia de Seu I, 67 (A. Pena 1991)

Mámoas como lindes de O Val. Fonte. Narón un Concello Con Historia de Seu I, 67 (A. Pena 1991) [NIL]

Entre O Val e Valdoviño, no límite desta última parroquia, orientadas ao leste, hai dúas mámoas. Sobre unha delas colocouse, no século XVIII, un marco divisorio.

A Lagoa, Campo da Arca, Coto da Modia… Todos estes nomes indican a presenza de túmulos ou necrópolis do Neolítico en O Val. Durante moitos séculos estes monumentos foron saqueados en busca de metais preciosos, ouro, xoias e ata para empregar ás súas enormes lousas en novas construcións.

arca mamoa lagoa desencanto do tesouro

Arca [O Xistral] do periodo Calcolítico. Este era o aspecto  nos anos 50 da Arca de Santa Margarida. Estas arcas foron consideradas pedreiras polos canteiros da Terra de Trasancos do século pasado, que lles extraían as grandes chantas para a construción de fornos e pechaduras das casas. Foi este o derradeiro dos espólios. [Foto de A. Pena. NIL]

Entre Ferrol e O Val, no primeiro cruzamento cara a Santa Margarida, á altura da casa número 1 deste municipio, nun antigo tramo do camiño de peregrinación a Santo André e Santiago, atópase a mámoa, chamada a Arca de Santa Margarida.

SANYO DIGITAL CAMERA

Aspecto actual da mámoa de Santa Margarida, a carón da casa nº 1 [foto de A. Pena. NIL]

Na construción das mámoas como as de O Val, dedicouse moito esforzo e tempo a extraer as lousas, cargalas e trasladalas ata os lugares elixidos.

En ocasións debían transportalas ata quilómetros de distancia, para o que empregaban rodicios feitos con troncos de árbores, cordas para arrastre, bestas de carga, carros e trineos.

A cronoloxía sitúa estes montículos en Galicia desde o Neolítico ata o final da Idade de Ferro. A súa tipología é moi variada: túmulos con pequenas cámaras pechadas; de planta rectangular con corredor; dólmenes poligonales –como nesta ilustración de Carlos Alfonzo, que recrea o que puido ser o dólmen ou cámara, da de Santa Margarida– rodeados por muretes de pedra; cámaras rectangulares ou ata, desde o Calcolítico, mámoas sen cámara. Sabemos que se seguiu enterrando neste tipo de construcións ata a Idade de Ferro, aínda que non coñezamos en Galicia túmulos desta época.

Todas estas estruturas de pedra atópanse invariablemente cubertas por un montículo de terra. Mámoa provén do latín mamula [mama, ubre]. Si nós fixámonos ben, unha mámoa, cubrindo a cámara de pedra, é como unha caverna artificial, recrea o ambiente subterráneo dunha cova.

A cámara se excava baixo o nivel do chan para meter grandes laxes de pedra coñecidas como “chantas”. A primeira que se ergue é a de cabeceira, que aquí vemos no centro da imaxe. A continuación colócanse as restantes –de cinco a nove– inclinadas sobre ela, apoiándose unhas sobre outras ata pechar a cámara. A base asegúrase con pequenas pedras a modo de calzos, para dar firmeza ao asentamiento, isto fai que estas estruturas perduren miles de anos. Pechando a cámara, sobre as chantas, sitúanse unha ou dous grandes lousas a modo de cuberta ou teito, inclinadas ao interior.

mámoa Carlos Alfonzo

Deseño de Carlos Alfonzo [dirixido por A. Pena] para O Val, a Súa Historia, mostrando o interior dunha cámara do Neolítico Final. Un home de alto rango foi incinerado e súas cinzas recolleitas nun recipiente globular. A muller, unha serva, dentro da práctica indoeuropea – en clave PCP- do chamado Sutti na India Védica, pode ser incinerada ou inhumada. Non poucas veces topandose a paleta ou llana d@ arqueólog@ con esta inhumación  o descoñecemento da escatología e piacula indoeuropeo, provoca non poucos erros de interpretación. A continuidade do acervo e marco institucional celtoatlántico mostra o dono da tumba, incinerado,  reducido a cinzas  recolleitas no centro da pira e gardadas nun vaso cerámico ou de ouro, como os de Caldas, e non permite interpretar os osos da muller  como os da  titular da mesma.  No mundo celtoatlántico, fendendo as raíces no Neolítico, as mulleres acceden á Soberanía, é verdade,  pero no periodo Neolítico, Calcolítico, Bronce ou Ferro, de vixencia do ‘mos pessimus’ ,  non é correcto pensar que o rico enxoval pertence a nobres mulleres e lanzar a hipótese de que eran elas nobres de alto rango titulares da Soberanía. [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

En moitos casos a cara interior das chantas estaba decorada con figuras xeométricas, pintadas ou labradas. Imitaban, seguramente, motivos textiles, revestindo a tumba a modo de ricos tapices.

orcaxuncais

Promptema da Caza Salvaxe de André Pena [NIL]

Ás veces representaban as almas dos defuntos cazando cervos do Alén (Outro Mundo);

DOLMEN NÓRDICO

Solares Barcas Psichompomas en dólmen Escandinavo [NIL]

ou navegando cara á Illa dos Mortos seguindo a posta de sol.

As cámaras estaban ocultas á vista polo túmulo ou mámoa, unha cuberta de terra vexetal, moi negra e impermeable, como turba. O carrexo desta terra supoñía tamén un gran esforzo .

mamoinha

Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a Súa Historia. [IL] © Carlos Alfonzo

A ilustración de Carlos Alfonzo mostra o aspecto ideal que podería ter a mámoa de Santa Margarida, o dia en que “tumularon” ao seu dono, sen dúbida unha persoa de alto rango e poder, e o que os arqueólogos poderiamos ter atopado na súa excavación, de non ter sido violada e saqueada en repetidas ocasións.

moura baja def

Deseño de Carlos Alfonzo (Ex A Pena), para Camiños Milenarios, Deputación de A Coruña, Concello de Narón. A Moura se aparcendo na mámoa de Santa Margarida, O Val, Narón, ós  furtivos violadores de túmulos. [NIL]

 Estas construcións funerarias atópanse en toda a parroquia, do O val –como esta de Santa Margarida, ou as que, próximas á estrada, separan Narón de Valdoviño–, ata o alto dos montes –como a que coroa Vilarquinte–, ou xunto aos ríos, como a chamada a arca de Vespasante, marco divisorio entre O Val e San Mateo.

Grande burato de violación na mámoa de Vilarquinte. O Val. Narón

Grande burato de violación na mámoa de Vilarquinte. O Val. Narón [NIL]

As comunidades do Neolítico final, o periodo dos dólmenes, tiñan como base da súa alimentación a agricultura e a gandería. Os cereales, especialmente cebada e trigo, foron as primeiras plantas cultivadas. As colleitas dependían da meteorología, o que facía que aquelas xentes permanecesen atentas ao ceo, tanto diurno como nocturno, ás estrelas e a lúa, que, coas súas fases, marcaba o devir dos meses.

Morning by Alfred Fredericks

[NIL]

Observaban tamén o astro rei percorrendo o ceo, desde o seu nacemento ata a súa morte nas entrañas do mar, volvendo nacer co novo día.

Todo isto influiría nas súas crenzas e no seu ordenamiento social.

Carlos Alfonzo [ex A. Pena para Caminos Milenarios de A Diputación de A Coruña e o Concello de Ñarón] Baile do Abellón e cremación na Arca de Vilarquinte, O Val, Narón.

Carlos Alfonzo [ex A. Pena] para Caminos Milenarios de A Diputación de A Coruña e o Concello de Ñarón] Baile do Abellón, sutti e cremación na Arca de Vilarquinte, O Val, Narón. [NIL] © Carlos Alfonzo

Hai unha evidente idea de resurrección e vida eterna no culto aos mortos. Así, os túmulos foron concibidos para durar tanto como o mundo. Cando os dirixentes morrían –practicaban a inhumación e a cremación, recollendo en tal caso as cinzas en vasillas cerámicas–, os seus familiares colocaban ao seu lado, na tumba, os obxectos máis apreciados polo defunto.

Mámoa grande do Monte de Nenos. Deseño de Eva Merlán, asesorada por A. Pena para "Narón unha História ilustrada na Trra de Trasaancos" con representación de sutti e de algo mais.

Mámoa grande do Monte de Nenos. Deseño de Eva Merlán, asesorada por A. Pena para “Narón unha História ilustrada na Terra de Trasancos” con representación de sutti e de ‘algo mais’.

É por esta razón que se atopan obxectos nas cámaras como o moucho, un ídolo oculado, xunto a microlitos –que formaban, bon seguro, parte dalgunha fouce de madeira– puntas de frecha, machados de pedra pulida, mazas –atadas un día a mangos de madeira a modo de bastóns de mando, símbolos de poder–. Atopamos tamén misteriosas esferas de pedra e prismas de cristal de cuarzo, dos que a día de hoxe descoñecemos a función.
Os nosos devanceiros durante o Neolítico legáronnos unha forma de organización, a sociedade estamental –dividida en nobreza, clero, e campesinado ou estado llano (non privilexiados)–, pódese ver na Idade do Bronce e habería de pervivir ata o final do Antigo Réxime.

O emprego de metais, primeiro do cobre e a súa posterior aleación co estaño, que daría lugar ao bronce do que este periodo toma o seu nome, contribuíu a afianzar a supremacía social dos grupos privilexiados, ao permitirlles desenvolver un armamento moito máis sofisticado e eficaz. A domesticación do cabalo revolucionaría o transporte, os desprazamentos e as tácticas de loita, dando orixe nesta mesma época ao cabaleiro que, lanza ou alabarda en ristre, podía superar a numerosos adversarios.

carroboisaltominho2

Galaico carro de bois do Alto Minho [NIL]

Son numerosos os logros desta era que perviven aínda hoxe: a intrincada rede de carreiras –camiños de carro– que atravesaba a parroquia de O Val; o tradicional carro, tirado polo par de bóvidos, cuxo ancho de rodas non variou co paso do tempo –como demostran as pegadas de vellas rodaduras–, ou ese tamén tradicional arado coñecido co nome de camba.

Entre os anos 2500 e 1700 a. C. construíronse mámoas sen cámara, ou con esta formada por catro grandes lousas con cuberta a modo de cista ou arca.

mamoaestelinha

Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a Súa Historia [IL] © Carlos Alfonzo

Estas pedras, como sucedeu no Campo da Arca, nos Montes de Vilarquinte, foron substraidos para a construción de lareiras por parte dos labregos, deixando no centro do túmulo un testemuñal cráter.

estelamontealtiña

Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a súa Historia  [IL] © Carlos Alfonzo

Nas excavaciones das mámoas atopamos puntas de frecha de palmela fabricadas en cobre, brazales de arqueiro –para evitar o bater da corda sobre a pel do antebrazo– tallados en pedra, fragmentos de cerámica campaniforme elaboradas en fina pasta de cor laranxa con decorativas bandas punteadas.

Estes sepulcros e túmulos foron expoliados en numerosas ocasións por buscadores de riquezas ou simples pillabáns. Hoxe en día é difícil atopar xoias nalgunha excavación, xa se trate de ouro (en Caldas de Reis, nos anos 40 do século pasado, atopouse un espectacular tesouro, seguramente procedente do ocultamiento dun botín por expoliadores a gran escala dos túmulos dunha necrópole) ou de simple cobre, como o broche típico de dobre espiral que aparece representado no petroglifo dun outeiro, (de lat. altarium, “altar”), próximo á mámoa de Campo da Arca.

É na Idade de Bronce cando o clero organizado comezou a cobrar protagonismo na cultura occidental. Así, mentres reis e nobres mandaban sobre os corpos e posesións dos homes, o clero facíao sobre as súas conciencias, controlando señores e vasalos. Erixíuse tamén en depositario do saber e a ciencia, talvez porque dispoñía de moito tempo libre para o pensamento e a observación.

Cromeleque_dos_Almendres1341 (1)

Cromeleque dos Almendres. O máis antigo observatorio astronómico de Europa e o maior da Península Ibérica. Domínio público, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=601771 [NIL]

Así, este clero soubo determinar os movementos do sol, a lúa e as estrelas, fixando o calendario agropecuario de Europa. Dirixiron a construción dos monumentos megalíticos da Idade de Bronce, templos solares e lunares, observatorios do universo ao mesmo tempo, construídos en lugares sagrados a modo de xigantescas estruturas para os que se utilizaban enormes pedras.

pena molexa building

Desenho de Carlos Alfonzo, asesorado por A. Pena.  [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

Fixeron coincidir o ano solar –de 365 días e un cuarto– e o lunar– de 354 días, dado que o mes lunar dura 29 días e medio–, dando así a o pobo mostras do seu poder sobre o celeste, nun tempo en que as crenzas relixiosas baseábanse nun deus solar e unha deusa representada pola Terra e a Lúa. Consérvanse algúns daqueles monumentos: o Cromeleque dos Almendres, en Évora, Portugal das –postrimerías neolíticas– ou o famoso
Stonehenge, dos primeiros tempos da Idade do Bronce, en Inglaterra, posiblemente contemporáneo á Pena Molexa de Galicia.
Nestas construcións, as pedras verticais se complementaban con postes de madeira asentados en fochas.

Pena Lopesa

Fotografía de Iván Castro Ordoñez, ad hoc, para O Val. A Súa Historia (1916). Cooperativa O Val, Fundación Terra de Trasancos, Concello de Narón. A Pena Molexa [Molegha] adopta de modo intencionado a forma do disco lunar. Está orientada ao punto da saída da lúa no ano metónico. Foto de Iván Castro para o libro O Val, a Súa Historia. A Pena Molexa é probablemente o primeiro gran monumento astronómco de Galicia dedicado á Lúa. Unha enorme pedra xuca froma imita a lúa chea – de aí o seu nome ‘molexa’ do latín mollicula, “moega” – orientada ao momento exacto de saída da lúa no ano metónico. Os seus Creadores descubriran que 19 anos solares equivalían a 235 ciclos lunares, período tralo cal o satélite terrestre volvía saír polo mesmo sitio e a pasar polas mesmas fases nos mesmos días e ás mesmas horas. E así orientaron a Pena Molexa a ese lugar, un preioso monte cónico tralo que ese día sae maxestosa a lúa chea, iluminando a enorme roca – segundo din os que presenciaron o fenómeno- cunha tenue luz de tons violeta. Así servía a Pena Molexa aos antigos habitantes de O Val: como un gran reloxo para axustar o comezo do curso lunar co solar. Cabe a posibilidade, de que o magnífico mehir de brillante granito branco, inmediato ao Castro de Vilasuso que, desde inmemorial tempo e ata fai 25 anos alzouse sobre a rotonda e o carreiro que conducen á Pena Molexa, no alto do prado, puidese estar relacionado co impresionante reloxo megalítico. Desgraciadamente, o seu atractivo levaba aos curiosos a invadir o prado ata que os seus propietarios foxérono desaparecer. [IL]

Así, mediante a interpolación de lapsos temporais, os precursores dos druidas celtas conseguiron entender o mecanismo regulador dos ciclos lunares, as saídas e postas dos astros e predecir os eclipses, axustando con axuda das monumentales construcións, –miles de anos antes de que, no 433 a.C. fixéseo o astrónomo ateniense Metón (considerado o precursor das observacións astronómicas exactas)–, as oscilaciones das datas de solsticios e equinoccios en ciclos de 19 anos.

[A COSTA DE O VAL]

SANYO DIGITAL CAMERA

Costa de O VAL dende a parte naronesa da Praia de Ponzos  [Foto de André Pena NIL]

O Val conserva virxe unha das máis fermosas costas atlánticas de Europa, aberta aos miradores naturais dos montes da Lagoa, da Painceira e de Vilarquinte polos que discorre o primitivo Camiño de Santiago do Norte e de Santo André

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Costa de O Val [NIL]

sobre as praias da Horiña, do Casal e da Lopesa, maxestosa pena batida polo mar, case unha illa.

 

pena_lopesa3

A pena Lopesa no ano 2000. Hoxe duas penas en realidade. Os recentes temporais deste ano e os do ano pasad,o agrandando a hendidura. provocaron – como pasou en época moderna na península de Santa Comba, hoxe tres illas- a súa división. [NIL]

Unha fendedura por erosión mariña separou a finais Idade Media ou na Idade Moderna a Pena Lopesa dos Montes de vilarquinte, fomandose unha esgrevia península de difícil acceso e paredes verticais sobre o mar de corente dous metros de altura. A pena tiña unha fonte de auga doce.

Lenda da Lopesa por Carlos Alfonzo.

Lenda da Lopesa por Carlos Alfonzo para Caminos Milenarios, da Deputación de A Coruña e o Concello de Narón. [NIL]

Contan que no tempo dos mouros -os elfos da mitoloxia galega, fermosos seres míticos leucodermos, un poderoso rei gardaba un fabuloso teosuro…

Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos baseados en Lendas de Tradición Oral. Concello de Narón (2000).

Lenda da Pena Lopesa I. Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos baseados en Lendas de Tradición Oral. Concello de Narón (2000). [NIL]

, enganando aos que querían roubarlle, estendendo unha ponte levadiza e virando as ferraduras do cabalo cando saía a cazar aos montes de Vilarquinte.

eva-merlc3a1n-pena-lopesa-i

Lenda da Pena Lopesa II. Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos baseados en Lendas de Tradición Oral. Concello de Narón (2000). [NIL]

Un día uns cobizosos homes armados o sitiaron, dispostos a rendilo pola fame.

 

eva-merlc3a1n-pena-lopesa-iii

Lenda da Pena Lopesa II. Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos baseados en Lendas de Tradición Oral. Concello de Narón (2000). [NIL]

Tras sete meses de asedio, xa sen alimentos, vendo que racionando o pouco que lle quedaba sucumbiría de fame e quedaría sen forzas para soster o sitio, o astuto rei colleu o derradeiro ferrado de trigo que lle quedaba e botoullo aos paxaros á vista dos sitiadores. Estes desmoralizados polo engano levantaron o asedio e marcharon.

camic3b1osmilenarioslopolago

Castro da Pena Lopesa ou Torre de Lopo de Lago. Caminhos Milenarios O Val. Narón. Deputación de A Coruña; Concello de Narón [NIL]

Sabemos que toda lenda tem un pouso de verdade é a escarpada Pena Lopesa, foi un dia uu castro esborrallado polo mar.
No ano 1989, pertencentes a este castro, hoxe perdido pola erosión mariña, no cumio da pena apareceron á vista anacos de vasillas, angas de ánforas romanas do primeiro tercio do século I e fusaiolas, cravos, tellas e ferraduras de vacas de diversas épocas.
A aparición de similares anacos, alguns conservando un brillante negro verniz, na Terra de Trasancos, nos permíte pensar que olas como as aparecidas na Pena Lopesa –un labio cun particular reborde– se repetirían no castro de Vilasuso, en Quintá e outros de Trasancos.

Armeria dos Lago , desenho segundo o Livro do Garda Moor. Torre do Tombo

Armeria dos Lago , desenho segundo o Livro do Garda Moor. Torre do Tombo [NIL]

A Pena Lopesa toma o seu nome de Lopo [do lat. lupo, “lobo”] de Lago, membro dunha importante liñaxe do Val, sen dúbida descendente dos autóctonos Petriz da casa de Trava. O apelido Lago –pois claro está O Val non ten lagos de auga doce– signifíca mámoa, como a que está non lonxe da Lopesa sobre os montes de Vilarquinte. Chamados na documentación medieval lacos antiquos, ou lagos, “túmulos ou mamoas”, abundan na parroquia.
De Lopo de Lago proclaman descender Juan Fernández de Lago e os seus fillos, Pedro de Lago, escudeiro de Santa Maria a Maior do Val, señor de Belote e do Couto de Baltar, e o escudeiro Gonzalo de Lago, o “postromeyro” que herdaría estes títulos; outro irmán foi o señor de Vilacornelle, Lopo Alonso de Lago.
A Pena Lopesa, “Lobo” dominante sobre os esgrevios cantís, comparte cunha pena idéntica: a chamada Wolf ’s Crag, “Pena Do Lobo” de Escocia, unha lenda similar e algo mais.

wolfs-crag

WOLF’S CRAG (SCOTLAND) AND PENA LOPESA (GALIZA). WE HAVE TWO ROCKS, WITH THE SAME NAME AND THE SAME FOLKLORE? WHAT A COINCIDENCE! The imaginary castle of Wolf’s Crag has been identified by some lover of locality with that of Fast Castle. The Author is not competent to judge of the resemblance betwixt the real imaginary scenes, having never seen Fast Castle except from the sea. But fortalices of this description are found occupying, like ospreys’ nest, projecting rocks, or promontories, in many parts of the eastern coast of Scotland, and the position of Fast Castle seems certainly to resemble that of Wolf’s Crag as much as any other, while its vicinity to the mountain ridge of Lammermoor renders the assimilation a probable one”. Walter Scott Bride of Lammermoor. The Lammermuir Hills are a range of moors which divide East Lothian to the north from Berwickshire in the Scottish Borders to the south. The fictional castle “Wolf’s Crag” has been identified with Fast Castleon the Berwickshire coast. [Sir Walter] Scott stated that he was “not competent to judge of the resemblance… having never seen Fast Castle except from the sea.” He did approve of the comparison, writing that the situation of Fast Castle “seems certainly to resemble that of Wolf’s Crag as much as any other”>> Wikipedia, sub vocabulo The Bride of Lammermoor published in 1819. [NIL]

No segundo tercio do século XVI, Vasco D’Aponte, anota en su “Recuento de las Casas Antiguas del Reino de Galicia”:

lopesaone

Lenda da Lopesa IV. Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a Súa Historia da Cooperativa O Val; Fundación Terra de Trasancos e Concello de Narón. [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

“Después […] se quenta la de Lago por muy antigua. Diçen que salieron de Françia o de Inglaterra y que vinieron de allí a probar a Galiçia, y por venir de alta sangre, que havía hombres de Don; y créolo porque ay una fortaleza metida en la mar, solar antiguo desta casa, muy acerca de la terra, la cual se llama oi en dia la peña de don Lope […] Y aquella Peña de don Lope que está metida en la mar es la fortaleza del solar de Lago. […] de manera que tiene fama, que en todo el obispado de Mondoñedo, de siete u ocho casas que son allá, era la más antigua según fama y más poderosa”.
Narón II (1992), 384, 385

lopesatwo

Lenda da Lopesa IV. Deseño de Carlos Alfonzo [dirixido por A. Pena] para O Val, a Súa Historia. Cooperativa O Val; Fundación Terra de Trasancos; Concello de Narón. [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

Non cabe dúbida de que existiu unha fortaleza nesa pena, sendo a pedra seguramente reutilizada e levada a outro lugar [seguramente a un depósito de pedras cercano, nos montes de Vilarquinte], pero se encontraron no lugar restos de tellas e cerámica vidrada medieval. Sustén D’Aponte que nesta fortaleza Gil Pérez de Lago matou á sua mulher propiciando a ruína da casa a meados do século XIV: “Este Gil Pérez de Lago en este tiempo, no se por qué caso, mató a su muger; por lo cual perdió sus tierras y señoríos, y de allí quedó la casa baxada; y perdió el apellido, aunque aún tienen las armas”. Narón II (1992), 370; 384, 385

AST CASTLE OR WOLF’S CRAG CASTLE. ‘I resided for two or three days at a farmhouse in the neighborhood, where the aged goodwife was well acquainted with the history of the castle, and the events which had taken place in it. One of these was of a nature so interesting and singular, that my attention was divided between my wish to draw the old ruins in landscape, and to represent, in a history-piece, the singular events which have taken place in it. Here are my notes of the tale […] […] My friend, Mr. Sharpe, gives another edition of the tale. According to his information, it was the bridegroom who wounded the bride. The marriage, according to this account, had been against her mother’s inclination, who had given her consent in these ominous words: “Weel, you may marry him, but sair shall your repent it.”

AST CASTLE OR WOLF’S CRAG CASTLE. ‘I resided for two or three days at a farmhouse in the neighborhood, where the aged goodwife was well acquainted with the history of the castle, and the events which had taken place in it. One of these was of a nature so interesting and singular, that my attention was divided between my wish to draw the old ruins in landscape, and to represent, in a history-piece, the singular events which have taken place in it. Here are my notes of the tale […]
[…] My friend, Mr. Sharpe, gives another edition of the tale. According to his information, it was the bridegroom who wounded the bride. The marriage, according to this account, had been against her mother’s inclination, who had given her consent in these ominous words: “Weel, you may marry him, but sair shall your repent it.” [NIL]

Situada sobre unha eminente roca do mar do Norte en Escocia, a fortaleza chamada a Torre do Lobo, Wolf ’s Crag Castle, solitaria e espida era inaccesible por tres dos seus lados. O cuarto, cara a terra, estaba protexido por un foso e unha ponte levadiza. Contan que un nobre matou por ciumes á súa esposa. Como castigo perdeu o seu título e o seu castelo foi destruido.

Dúas idénticas penas; paralelas historias; común nome [Pena Lopesa eWolf ’s Crag]; común, diriamos hoxe, violencia e común caída e destrución da Casa.

[O OUTEIRO DA PENA MOLEXA]

Pena MOLEXA

[ ut supra, IL] © Cooperativa O Val; Iván Castro Ordóñez; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

Mencionada por primeira vez por X. L. Fernández Caínzos, próxima ao castro e lugar de Vilasuso, na corredoira que remata no mar na Lopesa, próxima a mámoa e petróglifo calcolítico da Pena da Arca dos Vilares, encontrase posíblemente o sitio de Galicia con máis lendas de ‘Mouros’ por centímetro cuadrado: a Pena Molexa, um altar druidico especialmente sagrado na Terra de Trasancos.

PROMPTEMA MOURA

MOURA/ AMOURA Segundo o penso non seria A Moura a forma correcta , senon psb. *Amoura, “A do Alén baixo O Mar, a Señora habitante do Outro Mundo. Trasunto da Deusa Nai. Seguramente, de omuŕ+i+ka* [J.16.2] < *u(p)omorik_-ex J. T. Koch-: ‘o submarino alén” , “the under-sea world’, cf. Gaulish Aremorica ‘The Land by the Sea’, Welsh arfor-dir ‘coast’. O Alén está, en termos de xeografía mítica galega ou celta, nunha occidental e bretemosa illa atlántica, tralo solpor. E tamén está baixo o mar. E está baixo os cursos de auga, rios, pozos, fontes, como a Fonte da Moura en Sedes e pontes como a de Pielas. E tamén está baixo terra, baixo os castros, baixo as penas, baixo as mámoas, dólmens, arcas, etc. [Promptema de A. Pena NIL]

A Pena Molexa, sobranceira pena encabalgada a mantenta entre dous bloques, e orientado ao punto exacto pólo que no ano metónico sae a lua, é un outeiro (do latín altarium, “altar”, lugar de culto), é unha trebopala ou toudopala [Altar do Povo, da Nación] dos Celtas.

OUTEIROS

As trebopalas ou toudopalas, son os altares da Galiza celta, tamén chamados Outeiros. Unhas veces son simples pedras con corgos resultado da erosión, outras veces son pedras traballadas ou – é o caso da Pena Molexa- colocadas a mantenta. [ Promptema A. Pena. NIL]

Os Mouros dos celtas, son sobrenaturais seres do Alén que moran baixo as águas [rios, fontes, mar], baixo os moimentos, baixo as rochas, e baixo os lugares históricos ou sagrados.

Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos Baseados en Lendas de Tradición Oral. Edita Concello de Narón. Esta ié unha das ilustracións da Lenda de Eiravedra

Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos Baseados en Lendas de Tradición Oral. Edita Concello de Narón. Esta ié unha das ilustracións da Lenda de Eiravedra [NIL]

As lendas da Pena Molexa se relacionan coa presencia das tres [A]Mouras, das Matres: a triple Deusa Nai, celta (Pena 2000).

Galaicas MATRES

Galaicas MATRES. Carlos Alfonzo, ex A. Pena  [NIL]

“Na Pena Molexa unha casamenteira Moura sae na mañanciña de San Xoán buscando mozo. Antes de escoller somete aos pretendentes a una proba, amosando un tesouro e pedíndolle a quén o contempla que escolla o de máis valor.

Eva Merlán Bollaín. Contos de Trasancos, baseados en lendas de tradición oral. Edita Concello de Narón (2000)

” I Contam que em algumas madrugadas de São Joám, na hora misteriosa em que a lua ainda não se meteu e o sol já vai querendo sair, pode-se encontrar na Pena Molexa, peiteando os compridos e formosos cabelos, una belísima Moura que mostra ao abraiado mortal que a contempla um enxoval maravilhoso: olas e xerros cheios a reverter de moedas e jóias, colares e diademas e brazais, peites e tesoiras, armas e adobíos de antigos guerreiros, e até uma galinha com os seus sete pitinhos, tudo de resplandecente ouro” [in Eva Merlán Bollaín. Contos de Trasancos, baseados en lendas de tradición oral. Edita Concello de Narón (2000)]. [NIL]

Para racha–lo encanto o pretendente tería que escollela a ela, máis sempre escolle o ouro

moura-2a

“II A Moura convida-o a admirar com detemento cada uma das peças que compõem o enxoval e logo pede-lhe que escolha entre todo quanto vê aquilo que ache do seu gosto. Engaiolado e dubidoso ante tais riquezas, o coitado acaba assinalando alguma das jóias que se oferecem à sua vista; as vezes a que encontra mais feitinha; casque sempre a que lhe parece de maior peso e valor. Então escuta-se à Moura lamentar-se e chorar, recriminándolle a sua cobiça” [In Eva Merlán Bollaín. Contos de Trasancos, baseados en lendas de tradición oral. Edita Concello de Narón (2000)] [NIL]

, que nese momento se esvae, ou se convirte en carbóns ou anacos de escachadas olas”.

moura-3a

“III O aparecimento desmaia-se num espelhar de luz que se delonga na claridade nacente do dia. O cobiçoso vê tornar-se-lhe preto carvão nas mãos a alfaia que apreixara com tanto devezo. I é que a Moura espera em vau desde o fondal do tempo que um homem, com mais coração que anseia de ouro no peito, a desencante elegendo-a a ela como o mais formoso e mais desexable dos regalos. Então redimida do feitiço, marchará com o seu libertador, levando consigo todo o tesouro. Até o de agora nenhum dos que viram à Moura a preferiram ao ouro. De modo que alá deve seguir enfeitiçada, esperando uma manhã propícia de São Xoão para mostrar-se de novo na Pena Molexa” [In Eva Merlán Bollaín. Contos de Trasancos, baseados en lendas de tradición oral. Edita Concello de Narón (2000)] [NIL]

1 A Moura Virxen, moza de extraordinaria fermosura, representa a primaveira e o florecemento da Terra e o Pais. Ela escolle ao rei que vai gobernar e, trás sometelo a unha proba encuberta, casa con él. Podería suceder que os que non pasan a proba se queden encantandos dentro da Pena Molexa.

 

 

[Narón representando as lendas da Pena Molexa en 2013]
Así, segundo outra lenda, a pena, e as rochas do arredor, son un rei e os seus guerreiros convertidos en pedra.

 

guerreiro pétreo 1

Pétreo durminte Rei  Celtogalaico da Pena Lopesa. Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a Súa Historia da Cooperativa O Val, Fundación Terra de Trasancos e Concello de Narón [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

pétreos guerreiros Eva Merlán 001

Deseño dos durmintes da Pena Molexa de Eva Merlán Bollaín para a Historia Ilustrada de Narón [NIL]© Carlos Alfonzo

Na noite de San Xoán, o solsticio de verán, os encantados –como os durmintes das lendas artúricas– transfórmanse de novo en humáns para lembrarlle á xente que sempre estarán aí gardando a Terra.

E esa noite o rei e os seus homes percorren e vixían os  montes, visitan e protexen as casas, e aos vellos, quizais porque gardan as antigas tradicións.

E ao remata–la noite solsticial, vóltandose outra vez pedra, en pétrea vixía sobre O Val estarán connosco protexendo a Terra de Trasancos.
2 A Moura Nai, cun neno no colo, representa o verán cós seus froitos e a fartura do país.

 

A Mater. Virxe nai de Esus. (Promtema de A. Pena)

A Mater Celta. Virxe nai [de Esus “O Bom Deus”] . (Promtema de A. Pena (2000) [NIL])

 3 A Moura Vella chamada [en Irlanda] Caileach, por ir cuberta cun mantelo azul, representando [este aspecto da Mater celtoatlántica] o ceo.

molexa1

OLD WOMAN Caileach (cf. Latin caelum “sky” and caeluleo ‘the color of the sky, blue’, and also “The Old Woman with a blue veil (representing sky, A. Pena)”. Builder of the landscape and the megalithic monuments (A Pena Molexa). Carlos Alfonzo ex A. Pena (2000) [NIL])

Ela é a construtora da paisaxe e dos megalitos de Galicia e de Europa. Vella Meiga, boa, positiva e creadora –contra o que cabería esperar do seu decrépito aspecto, cousa propia da intensificación celta onde o deus manco e o que mellor colle, o deus cego o que mellor ve, a pétrea barca a que mellor aboia, etc., que ao seu paso vai facendo o país e a paisaxe, os ríos, os montes, os vales, os lagos, é aínda as mámoas, coas pedras que leva na saia, ou na cabeza, e que vai chimpando ou sementando onde lle peta ou cadra–.

Esta é unha versión do mito Celta da Creación que contan en Vilasuso:

“A Pena Molexa dis que a fixo unha vella co dedo meniño e o día que retire o dedo será o fin do mundo”.

Esta outra a é trasunto das Matres, da triple Mater, “Deusa Nai”:

ana manana 002rel

EVA MERLÁN. Triple Ana Manana. Contos e Lendas de Trasancos(2000). [NIL]

“A Pena Molexa tiña un encanto: gardaba tres mulas de ouro. Un día chegou un home cun libro, era o libro de San Cibrán. O home leuno dende a primeira páxina ata a última de arriba abaixo, logo desleuno dende o final ata o principio, e desencantou as mulas, e levounas. Despois disto apareceron moitos máis encantos.

Cando ninguén sabe facerse con eles, ao cabo de certo tempo vanse cara o mar.

Perto da pena hai unha fonte na que unha galiña con pitos de ouro aparece na mañanciña de San Xoán”.

 

[ORGANIZACIÓN SOCIAL, POLÍTICA E RELIXIOSA]

Ata fai moi pouco tempo (Pena 1991-5), descoñeciamos que toda a Europa atlántica, tanto insular (Illas Británicas) como continental, organizábase socialmente, desde a Idade do Ferro, de xeito moi similar.

Multitude de estados ou territorios independentes –en moitas ocasións co mesmo nome– ao mando de pequenos príncipes ou reis, conformaban o mapa social de entón. Estes recibían indistintamente os nomes celtas de Treba ou Toudo (Túath), que significan, “Casa”, “Estado” ou “Comunidade”.

As fontes clásicas e epigráficas permítennos coñecer o nome destas unidades políticas, que se corresponden, en moitos casos, coas nosas actuais comarcas.

Así, a Terra de Trasancos, Ártabros ou Tartares, coincide cos actuais concellos de Ferrol, Narón, Neda e San Sadurniño; os Arroni ou Arrotrebas, a Terra de Arrós, conforman o arciprestazgo de Arrós, actual comarca do Ortegal; os Lapatiancos ou Terra de Labacengos son os concellos de Moeche, Cerdido, Cedeira e parte de Somozas; os Bregantinos, a comarca de Bergantiños; os Lemavos denomínanse actualmente Terra de Lemos… Estas Trebas ou Toudos, distribuídas por toda a Europa Céltica, congregábanse usualmente en grupos de catro, conformando unha unidade maior, similar ao condado medieval e baixo o dominio dun nobre de maior rango que equivalería, ao conde do medievo.

Kaltai, Galtai ou Galitia,Galiza, mencionada na estela un colocada sobre o túmulo do nobre heroe Galaico Nerio Tasionos, finado en Tartessos

Kaltai, Galtai ou Galitia, Galiza, mencionada na estela un colocada sobre o túmulo do nobre heroe Galaico Nerio Tasionos, finado en Tartessos [NIL]

Gallaecia, nome documentado xa na Idade do Bronce (denominada entón Kaltia ou Galtia), dispoñía de tres destes reinos, cada un co seu lugar central (capital estacional), en Brácara, Astúrica e Lugo. Alí celebrábanse os Oenach [feira, asemblea, reunión], capitais aos que os romanos denominarían Conventus trala conquista, converténdoos en cidades e capitais conventuales: o Conventus Lucensis, o Conventus Bracarensis e o Conventus Asturum.

os romanos, está claro, non se complicaron a vida organizando aos pobos celtas, os seus jurisperitos, como conta Tácito, adaptándose ao pre existente usaron no seu beneficio o dereito, a organización e a estrutura social celta .

Roma, está claro, non se complicou a vida organizando a Gallaecia, os seus jurisperitos, como conta Tácito, adaptándose ao pre existente usaron no seu beneficio o dereito, sua organización e estrutura social e política celta. http://catedra.pontedeume.es/21/catedra2104.pd  [NIL]

Ditas agrupacións a modo de condados asociábanse nunha entidade aínda maior: un gran reino con capital estacional, onde se celebraban anualmente catro feiras coincidindo coas catro festividades celtas, separadas por ciclos de noventa días entre cada unha.

prutencos, besancos, trasancos, lapatiancos y arrotrebas

Trebas dos Prutencos, Besoncos, Trasancos, Lapatiancos e Arrotrebas o Arrós

Unha Treba ideal, segundo a ríxida organización e división do espazo contemplada no dereito común celta, englobaría un ‘cento’ de castros (a súa centena equivale a cento vinte unidades) –denominados en lingua céltica briga ou –bre –, cidades fortificadas e ben defendidas, situadas habitualmente en zonas elevadas do terreo. A actual denominación ‘castro’, procede do vocábulo latino castellum.

Trasancos y Besancos

Castros das trebas de, e dos, Trasancos e de, e dos, Besancos [Bezoucos que a poputlar etimoloxía, xa na I. M. fai derivar de lat Bis Aquis] segundo o estado da cuestión en 1991 [ Pena. Narón I, (1991, 129)]

Dentro do recinto fortificado dispoñíanse as casas das xentes, en diferentes barrios ou ‘rueiros’ acordes á condición social dos seus habitantes. Sobresaían, nesta orde, a casa grande do nobre señor do castro, a do “durvede” ou do ovate; as dos homes libres posuidores de gando e terras e as dos campesiños que traballaban para todos os anteriores.

carpentarius

En Trasancos catalogamos algo máis de sesenta e cinco castros, aínda que posiblemente haxa máis, o cal concorda coa norma do dereito común celta mencionada con anterioridade. O concello de Narón ten trece, sendo a parroquia de O Val a que máis conserva: os de Quintá, Vilasuso, A Pedreira, os restos dun castro costeiro, desaparecido pola acción do mar: o Castro de Pena Lopesa; aínda que sabemos, polo topónimo Ciobre, que na parroquia había na edadede Ferro cinco destas fortificaciones.

Pero o castro non era únicamente un lugar defendido por fosos e terraplenes, rodeado por murallas de pedra como as de Vilasuso ou Quintá –aínda que sexan esas murallas o que máis atrae a atención–, era tamén un espazo ou territorio económico de pequena entidade.

Decoria ou límites [A. Pena (1992)] da Briga ou Castro de Quintá, O Val

Decoria ou lineolo, “demarcación” xuridiccional [A. Pena (1992)] da Briga ou Castro de Quintá, O Val

O de Quintá, ten un área au seu arredor duns 1.600 metros de radio perfectamente delimitado, ben por marcos de pedra, ben por mámoas que sobresaen da paisaxe e serven xa que logo como referencia, ou divisorias naturais como ríos e arroios.

castrobrigareducida

Briga de Quintá e súa crica ou demarcación. Carlos Alfonzo (ex A. Pena) Camiños Milenarios. O Val.

A briga era, pois, a base do sistema produtivo da época. No interior da súa demarcación –[“crica” ou ] xurisdiccion– dispoñíanse as augas correntes, as hortas e terras de labor, os pastos e os montes altos e baixos para o gando; distribuíanse, entre outras árbores, as carballeiras e os soutos de castiñeiros, de cuxa poda anual obtíñase o apreciado combustible.

Castrodevilasuso

Era unha división do espazo respetuosa co medio, pero que só podía manter un número estable de habitantes. Non había posibilidade de converter prados en cultivos sen afectar ao gando vacuno, nin á inversa, posto que iso impediría a subsistencia das familias que habitaban tan reducido núcleo xurisdiccional.

A poboación debía manterse constante dentro dunha demarcación limitada en recursos. O número de habitantes sostíbel en función da explotación non debía aumentar e o excedente de poboación, de habelo, víase forzado a emigrar, a buscar e crear un novo espazo.

Durmintes da Pena Lopesa

A sociedade organizábase, na Europa Atlántica, en tres clases: os Oratores, clero rexido polos druidas; os Bellatores, nobres e xefes militares, comandados polo príncipe e corono, “xefe de tropas”; e os Laboratores ou campesiños soldado, propietarios da parella de bois que lles concedía estatus legal, posto que os servos, os campesiños sen terras propias, carecían de dereitos.

orabellalabo
Neste mundo de guerreiros non podía faltar o salón de reunión, en época de paz, dos cabaleiros.

comelhada 001

“Esta descrición da antigüidade alude a un costume social moi arraigado nos nosos devanceiros que provén do mundo celta: A hospitalidade e a relación a través das comensalías presente sempre na cultura galega. Dentro da Casa de Xuntanzas do Castro […] iluminada coa luz tenue e difusa das velas de sebo, non lonxe dun lume xeneroso, e rodeados da solemnidade que requiría o momento, o principe da Treba de Trasancos [rei ou xefe político] recibia ao ovate [ou durvede, “druida, doutor”, xefe relixioso] da Treba, sentado a carón del mesmo, no lugar preferente da sala, mentres os demais nobres asistetntes cumprian co protocolo, cos mesmos xeitos e maneiras que marcan as palabras do historiógrafo Posidonio. Os Celtas, tras esparexer palla polo chan, poñen mesas de madeira pouco elevadas […] o seu alimento consiste en pan a pequenas cantidades e moita carne, cocida en auga, asadas sobre das brasas, ou ao espeto. Os alimentos colócanse sobre das mesas, máis eles coma leóns tómanos coas mesmas mans, desgarrándoos e devorándoos. Nas súas comelladas admiten tamén o peixe, usando para sazonar o sal, o vinagre e herbas aromáticas. O peixe ásano en parrillada, aromatizan tamén a bebida… se4 hai varios convidados, séntanse todos en roda, conservando o sitio do centro para o máis honorable, bem sexa o xefe do exército, ben un heroe cuxa habilidade sexa recoñecida; ben un nobre de rancia estirpe, ou ben un home distinguido pola súa riqueza. O que dá hospitalidade [o Briugú] séntase preto del, e a continuación todos os demais segundo a súa condición. Detrás deles están de pé os que lle sosteñen o escudo coas armas […] Os que serven bebidas levan copas de barro ou prata, a xeito de caldeiros. Os pratos e as fontes onde poñen a carne son do mesmo material aínda que tamén os hai de cobre e ás veces son incluso cestos de vimbio […]” Eva Merlán, A. Pena, A. Filgueira. Narón Un Concello con Historia de Seu [Historia Ilustrada]. Ilustración. Eva Merlán asesorada por A. Pena.

Unha sala real con banco corrido, que se achaba nos castros de certa importancia –cóntanos Estrabón–, onde se congregaban o xefe e séquito para sentarse a comer e beber ocupando o posto que lles correspondía segundo a súa idade ou dignidade.

hp photosmart 720

O local social do Señor e a aristocracia Celta: Midchúairt, royal hall ou casa para banquete e bebida con asento corrido (Briteiros. A. Pena)

Os príncipes instalaban aos seus cabaleiros e clientes, normalmente familiares, como señores dos castros.

naroncelticcommon

lansbriga-sc3a9-episcopal

Isto non é un castro é a cidade e sede episcopal galaica (Pena Graña) Tardo Antiga de Laniobriga ou Lansbriga, “San Cibrán de Lás”. psbl. do celta antigo común Lanio “Chaira” e Briga, “Burgo, cidade fortificada”.

No mundo celta, unha pequena familia nobre tiña máis ou menos o dominio de catro brigas, de cada unha das cales cedíase unha porción para unha quinta –ordinal orixe do topónimo do Castro de Quintá– entidade destinada a soster ao clero. A Igrexa Cristiá herdou esta organización séculos despois, no século IV de nosa era.

É entón cando a actual parroquia de O Val comeza a perfilarse, malia que non se constituíse como tal ata o século XIII.

As murallas defensivas resgardaban facendas, habitantes, gando e colleitas.

Defensas

n 2c El castro de Quintá en otoño

Carlos Alfonzo dirixido por A. Pena. Samaín en Quintá, O Val © Carlos Alfonzo

Nos castros de O Val chegaron a ser magníficas, imponentes, superando aínda hoxe, nalgúns casos – e o caso do Castro de Quintá-, varios metros de altura, malia que durante séculos os campesiños dedicáronse a extraer pedra para a construción das súas vivendas e muros.

A iso débese o nome de “A Pedreira”, que recibe unha das brigas de O Val.

Extracción de Pedra no Castro da Pedreira

Extracción de Pedra no Castro da Pedreira. © Carlos Alfonzo

As vivendas, dispostas como vimos nos seus respectivos barrios, constaban de varias estancias separadas de planta circular e usualmente orientadas a un patio central.

Sin título-1

BRIGA. Carlos Alfonzo, asesorado por A. penaDo mesmo xeito que nos restantes pobos indoeuropeos da época, a guerra era a principal actividade dos homes libres, quedando administración e labores da terra en mans das mulleres propietarias ou dos servos, exentos do servizo militar. O home debía demostrar a súa valía no campo de batalla, a muller ocuparse dos asuntos do campo.

Nas etapas de paz, folgaba o home e a muller tratábao a corpo de rei.

Adarga e Lena

Silio Itálico describe aos mozos galegos prestos para o combate e, como contrapunto, ás mulleres traballando no campo, coidando de casa e fillos.

TELELANARIA

Deseño de Carlos Alfonzo asesorado por A. Pena para O Val, A súa História © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

As mulleres ostentaban un enorme poder social. Existía a separación de bens, sendo ambos cónxuxes donos de modo independente das súas respectivas herdanzas familiares, compartindo os gananciais obtidos durante o matrimonio. Era un acicate para os mozos ascender socialmente casándose con mulleres de alto rango tras facerse antes cunha fortuna. Así, compensando con a ‘iguala’ un matrimonio desigual, o esposo dotaba á súa muller con terras e gando.

reinasoberana

Raiña. Deseño de Carlos Alfonzo asesorado por A. Pena

Eran costumes incomprensibles para outras culturas da época. Estrabón, habituado á propiedade masculina da terra, índice da posición social dohome en Grecia, exclama:

Isto parece unha especie de goberno de mulleres! [ginecocracia]. Istonon é moi civilizado!

Os nobres galaicos, do mesmo xeito que os seus homólogos en toda a Europa Celta, enviaban a un dos seus fillos –habitualmente non o primogénito, para quen reservaban tarefas marciais–, acompañado por un titor, a estudar unha carreira (hoxe diriamos eclesiástica) en prestixiosos centros que funcionaban como seminarios internacionais. Alí recibían ensinos relixiosos, científicos, de dereito público, materias das que logo darían
en chamarse ‘artes liberais’. César sinala que os dous principais centros achábanse, un en Inglaterra, cun templo circular dedicado a Apolo –seguramente Stonehenge– e o outro na Galia.

treba-diocese
Tras vinte longos anos de aprendizaxe, regresaban investidos durvedes (druidas), doutores en moitas disciplinas. O clero organizábase de modo parecido –salvando as distancias– a como o fai hoxe a Igrexa: de forma vertical, presidido por unha ‘Suma Autoridade’ que era elixida en concilio por sufragio dos druidas.

Oito bronces votivos entronizatorios de Gallaecia

Oito bronces votivos entronizatorios de Gallaecia

Con todo, non eran tan só sacerdotes. Estaban interconectados; manexaban varios idiomas; eran xuíces, maxistrados, científicos. Entronizaban aos reis, unxídoos sobre outeiros ou altares de pedra –como a Pena Molexa–, que recibían diferentes denominaciós dependendo da súa función e ubicación.
Os monarcas non ousaban tomar decisións sen o seu consentimento e tiñan a potestade de depoñer a aqueles soberanos non dignos do seu pobo.

Entronización Real

Common Celtic Law galaica. A Entronización Real Celto-Atlántica na Pena Molexa. O Val. Narón. Carlos Alfonzo asesorado por A. Pena  © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

O dia da entronización, a Pena Molexa convertíase no fructífero ventre da Deusa Nai, o centro da Treba, escenificándose, co rei descalzo sobre ela, a mística unión do novo rei coa súa Treba.

COMAIAM ICCONA LOIMINNA (NN/NH)

PROMPTEMA COMAIAN ICCONA LOIMINNA DA CELTOGALAICA SACRAL KINGSHIP [NN/NH]

Unha egua branca era sacrificada e despedazada.

Elenco de Entronizatorios Bronces. Todos Galaicos.

Elenco dos Entronizatorios Bronces, todos Galaicos.

A súa carne, cociñada nun enorme caldeiro, distribuíase a modo de comuñón entre todo o pobo asistente ao acto.

A Pena Molexa desempeñou unha importantísima función na Terra de Trasancos que se manifesta con claridade no seu folklore. As lendas representadas hoxe polos veciños no día de San Xoan están relacionadas coa Mater, a Soberanía Celta: A Moura que sae a buscar esposo sometendo a unha proba aos candidatos; A Vella constructora de Megalitos, e o tema do encantamento das tres mulas de ouro que marchan cara ao mar.

[Ciclos festivos. Os Maios]

 

MAIOSVILASUSOI

 O primeiro de Maio, unha das principais festividades celtas: a Beltaine, ou festa da chegada da luz do verán, da calor, do lume e do florecimiento da terra, cando os mozos e mozas reuníanse para facer o maio.

árboredemaio

Cortaban ramas e felgos da fraga, facían con eles unha pequena árbore que adornaban con fitas de cores, con ovos ou froitas, simbolizando a prosperidade. Despois percorrían todos os lugares chamando á porta das casas e pedindo os ‘maiolos’, aguinaldos que consistían en castañas, doces ou diñeiro. Deixaban ante as portas o maio e cantaban e bailaban ao seu ao redor.
Ás veces levaban consigo unha árbore enteira, outras, cubrían de flores e plantas a un neno ata darlle aspecto de árbore. Cando o que ía vestido de ‘maio’ tirábase ao chan, os demais cantábanlle:

“Érguete maio/ que tanto durmiches/ que pasou ou inverno/ e ti non o viches”.

Unha canción que representa o espertar da natureza, acompañada polos bailes dos nenos con cintas ou arcos de ramas e flores, en torno ás árbores decoradas, costumes similares en toda a Europa celta.

alumearopan
Ata fai relativamente pouco tempo, e en paralelo ás festas infantís, a véspera do primeiro de maio, os campesiños reuníanse –acompañados polos seus fillos– ao toque de ánimas fronte á igrexa parroquial. Acendían unha grande folgueira e danzaban ao seu arredor.
Trala danza, acendían nas brasas uns fachuzos (de palla) e subían ao alto dos montes onde facían noite esperando o despuntar do alba. Coa chegada da alborada, baixaban enarbolando os fachos e sacudíndoos sementando a terra de faiscas mentres daban tres voltas ao redor das súas herdades. A continuación, obraban de igual xeito nos campos dos seus veciños. Mentresfacían o anterior, entonaban unha canción, primeiro o pai:

Alumea o pai, /cada grao un toledán [“toledano”, unha medida de trigo en Galicia de dous ferrados (dous celemíns ou media fanega castelá)]. /Alumea o fillo/ cada gran un pan de trigo [Isabel Rei, nun memorable artigo sobre o Primeiro de Maio, rescatou a partitura con esta melodía]

[[O SAMAIN]

Outro importante ciclo festivo que perdurou ata os nosos días é o Samaín, a celebración do Ano Novo Celta, que comezaba a noite do 31 de outubro.
Samaín representaba a morte da Terra durante os meses de novembro, decembro e xaneiro. O corio –os mozos en idade militar– da briga celebraba

Publicado em ETNOARQUEOLOXIA INSTITUCIONAL DE NARON | Deixe um comentário

REAIS FÁBRICAS DA PONTE DE XUVIA

 

bandeira de Narón1

Catro muiños industriais do S. XVIII do Concello de Narón  

 

 Reais Fábricas de Fariñas da Ponte de Xuvia e do Ponto

Industriais e Reais FábricasANDRÉS PENA GRAÑA. Dr. en Arqueología e Historia Antiga. Arqueólogo, historiador e arquiveiro do Concello . Publicado en Narón, Terra de Trasancos, polo servizo de Arquivo, área de Arqueoloxía e Historia, en  formato libro  en 2003 e, ampliada, en 2007 . Desenvolve o amplo resumo publicado nas Actas do Primeiro Congreso Nacional de Molinología en 1995. O noso agradecemento especial ao Sr. Don José Rodriguez Pena, autor das precisas maquetas nas que se basea este proxecto.

 

A REAL FÁBRICA DE FARIÑAS DA PONTE DE XUVIA

 

 

MAQUETAS DE DON JOSÉ RODRÍGUEZ PENA [PEPE “O SEÑOR MARQUÉS”]      

 

 

 

MUIÑEIRÍA INDUSTRIAL DE LESTACHE DA PONTE DE XUVIA (NARÓN)

PRECONDIClÓNS

 

arsenal

 

felipeV

            No reinado de Felipe V, reparóuse que no esteiro de Caranza, na beira oriental do monte de Esteiro, fora do recinto da vila mariñeira de Ferrol, fundada por Alfonso IX a principios do século XIII, o sitio era máis oportuno e a ría máis fonda para levanta-los grandes asteleiros que comezaron a se construír no ano 1740.

            Ferrol, que no 1749 só contaba con 250 veciños, fíxose «instantaneamente» en verbas de Montero y Aróstegui ex Alonso López «un dos de maior poboación do antigo e vasto Reino de Galicia».

            No 1778, FCarlos IIIerrol contaba con máis de 30.000 habitantes e a finais do século (no 1797) rebasaría os 40.000. Como o trigo do país non podía supli-las inxentes necesidades creadas polo súbito asentamento e proliferación da nova poboación Ferrol abastecíase de cereais por mar.

O tratado de amizade e unión chamado o «Pacto de Familia», asinado polo rei Carlos III no 1761 envolveu a comarca nunha guerra contra Inglaterra e Portugal.

Máis pola prbarcaroloevención por estar na ría navíos de liña permanentemente xunto a forzas de terra, que por un bloqueo inimigo, a vila sufriu unha enorne escaseza de cereais que asustou ás autoridades, tendo que mercalos do seu peculio ó propio Xeneral das tropas e tomarse disposicións políticas no «Real Acuerdo del Reino de Galicia».

OS PROTAGONISTAS

           denis diderot Un ano despois da sinatura do «Pacto de Familia» chegaría á vila de Ferrol un comerciante chamado Juan Lembeye, e e por esas mesmas datas arriban uns industriais franceses, D. Santiago Beaujardin (no 1760); D. Juan Lestache, natural da «villa de Viana en el Reino de Francia»; Francisco Bucán, cirurxián, natural da freguesía de San Pedro de Saugnac, departamento de Dacqs, e Mathías Dufoire. Chegaba tamén con eles a Enciclopedia de D. Diderot y J. d`Alembert e os tratados de muiñeiria de Malouin.

XÉNESE E PROMOTORES DA REDE DA MUIÑEIRÍA INDUSTRIAL HIDRAÚLICA, FLUVIAL, DE MARES E DE VENTO

Muiño de vento de San Mateu

Neste contexto coxuntural encádrase a xénese e desenvolvemento dunha vasta e importante rede da «muiñeiría de nova invención» que podemos chamar «muiñeiría industrial», rede que estaría a finais do século XVIII entre as mellores da Península Ibérica e da que só estudiaremos a comprendida no concello de Narón, sen dúbida, a xulgar pola cantidade, e calidade, das fontes documentais con que na actualidade contamos, a máis importante.

Establecidos a principios dos anos 60 na Terra de Trasancos, estes franceses aprmuiño de vento 2oveitando tódolos recursos enerxéticos da comarca, a forza eólica (a este momento se corresponden os muíños de vento de S. Mateu e da Faisca en  Xuvia), hidraúlica –muíño da Ponte do Xuvia e dos Amenadás- e da maré -muíño das Aceas do Ponto- investirían fortísimas sumas de diñeiro na construcción dunha vasta rede de muiños .

 A REAL FÁBRICA DE FARIÑAS DA PONTE DE XUVIA

Muiño de Xuvia

Varios franceses, entre os que salientan, D. Juan Lestache, Francisco Bucán, Santiago Beaujardin, un vocal e accionista da compañía…. chamado Juan Lembeye, e Mathias Dufoire, todos eles procedentes do ramo do comercio agás Bucán, de profesión cirurxián, establecidos a principios dos anos 60 na Terra de Trasancos, investirían fortísimas sumas de diñeiro na construcción dunha vasta rede de muíños aproveitando todos os recursos enerxéticos da comarca: forza eólica, (probablemente deles son, con reserva da falla de documentación, os muíños de vento de S. Mateo e da Faísca, en Xuvia), hidráulica (muíño da Ponte de Xuvia e dos Amenadás) e da maré (muíño das aceas do Ponto) ó tempo que impulsaron a traverso de empréstitos ós seus proveedores galegos a creación de moitos muiños en toda Galicia. Eles denominaban a estes muíños de “nova invención” pois aplicaban neles o “sistema francés” coñecido como “molturación económica” que permitía obter diversos tipos de fariñas e sémolas cun alto grao de mecanización.

Atópase o conxunto de edificacións mencionadas no fondo da ría de Ferrol na desembocadura do río Xuvia pola represa que alimenta o muíño no lugar de Xuvia, figresía de San Xiao de Narón.

A localización é un paradigma de cómo o muiño histórico máis importante da España da Ilustración: A Real Fábrica de Fariña da Ponte de Xuvia pode modelar a paisaxe, e formar parte dunha paisaxe, e non se pode concebir o entorno fora do complexo industrial pois ese conxunto reflectido na factografía e o arte con tódalas grandes árbores que bordean o río, creadas por polo muiñeiro Antonio García que sucedera a Lestache na administración do complexo industrial, foi asumido por xeracións de homes da Terra de Trasancos.

Francisco Bucán e Juan Lestache

 

Francisco Bucán, natural de San Pedro de Saugnac, bispado de Dacqs, avecindouse en Ferrol no ano do 1760, onde exerceu no oficio de cirurxián durante algún tempo, casando na vila con María Dominga Vázquez.

Embarcou no «San Francisco de Paula» rumbo a Porto Rico exercendo de segundo cirurxián e sangrador do navío, o dia 21 de xaneiro do 1766 permanecendo no buque ata o 3 de xuño do mesmo ano, cando tras liquida-la conta do cargo desembarcou.

            A contatación directa  da potencialidade do mercado americano e a observacióndo bastemento da escuadra, induxo a D. Juan Lestache, natural de Vienne, a formar unha compañía para, a medias,  e fabricar entre os dous un moderno complexo industrial fabril de fariñas, que diversificarían logo cunha fábrica de curtidos, e xa, en terreos mercados a este efeto na Xuvia de Neda cunha fábrica de papel, que, prácticamente  non se chegou a estrenar porque a tiveron que trasladar pronto ao otra beira do río Xuvia, en Narón, por ter que ceder o lugar e o solar á coroa para a instalación dunha Real Fábrica de cobrería.

COMPLEXO INDUSTRIAL FABRIL DE FARIÑAS

 

 

muiñosxuvia

O complexo industrial fabril de fariñas estaba composto de catro grandes muíños no río e lugar da Ponte do Xuvia.

Escolleron ese lugar

Muiñoxuvioso2

«Como o paraxe máis a propósito para proveer de fariñas tanto ao pobo, canto ña provisión da mariña, que nas precisas ocasións de armamentos carecían, pola falta de augas na estación de verán e efectivamente á súia propostas achou todo o apoio necesario no ditos Lestache quen dende logo formou compañía có expoñente, fabricando a medias ditos muíños, e de conclúidos sinalando os sous da parte do Sul a Lestache», quedándo Bucán cós dós muiños da beira do Norte avaliados en 1789, en trescentos mil reás de vélaro.

Ámbolos dous decidiron conducir por si mesmos a empresa e trasladáronse á Ponte de Xuvia onde permancerían.

Muiño Xuvioso

Lestache fixose cos catro muiños (catro moas) cando trala morte da  primeira muller do seu socio Bucán, da que este tivera tres fillas, casando de novo cunha galega chamada María Calvo, aumentou  considerabblemente a prole con outros

«cinco fillos de tenra idade» (no 1793) «e así por lles proporcionar mellor educación como porque casara unha das tres fillas do primeiro matrimonio, foi preciso aprontarlle a súa dote, determinou o exponente (Bucán) restituírse a esta vila (Ferrol) facendo venda dos seus muíños ó repetido: Lestache e co seu caudal estableceuse aquí no comercio usual e corrente» (11 de xuño do 1793).

OS MUIÑOS

 

      Por unha serie de protocolos  notariais, acervo factográfico que constitúe, sinón a maior, unha das máis completas e importantes coleccións documentais de España sobre a muiñeiría, coñecémos ben os muíños da Ponte do Xuvia. Este traballo [inédito ata o ano 2008] foi publicado parcialmente por nos no ano 1995 nas Actas das Iª Jornadas Nacionales sobre a Muiñeiría (1995 in Cadernos do Seminario de Sargadelos 75)

             A Real Fábrica de fariñas de Lestache da Ponte do Xuvia rematouse de construir no 1775. Salientamos como nun protocolo notarial de 1787 no que Lestache solicita «Real facultad» e «licencia absoluta» do rei e do «Real  y Supremo Consejo de Castilla» para face-los acopios de trigos e gran necesarios para todo o reino dende os portos santanderinos.  Así describe Lestache o seu complexo fabril:

Juvioso3

FRANCISCO BUCAN E JUAN LESTACHE.  Francisco Bucan, era natural de San Pedro de Saugnac, bispado de Daqs, avecíndouse en Ferrol no ano de 1.760, onde exerceu no oficio de cirurxián durante algún tempo, casando na vila con María Dominga Vázquez. Seis anos despois da súa chegada, o 21 de xaneiro de 1766 embarcou no navío “San Francisco de Paula” fretado pola “Real Hacienda” para a conducción de tropas a Porto Rico, exercendo de segundo cirurxián e sangrador do navío ata o 3 de Xuño do mesmo ano, no que desembarcaría tras liquidar a conta do cargo. Trala observación da potencialidade do mercado americano e do bastemento da escuadra, induciu a Xoán Lestache, natural de Vienne, a formar unha compañía para fabricar a medias un moderno complexo industrial fabril de fariñas, que ampliarían logo cunha fábrica de curtidos e xa na Xuvia de Neda cunha fábrica de papel que tiveron que trasladar pronto á outra beira do río a carón da fábrica de fariñas por ter que ceder o lugar á coroa para a instalación da Real Fábrica de Cobrería. Composto de catro grandes muíños feitos no río lugar da Ponte de Xuvia, escolleron ese lugar “como o paraxe máis a propósito para proveer de fariñas tanto o pobo, canto provisión da mariña, que nas precisas ocasións de armamentos carecían, pola falla de augas na estación de vrao e efectivamente a súa proposta achou todo o apoio necesario no dito Lestache quen dende logo formou compañía co expoñente, fabricando a medias ditos muíños, e de concluídos sinalando os dous da parte do Sul a Lestache”, quedou Bucan cos dous muiños do do Norte, avaliados, en 1789, en tescentos mil reás de vélaro. Ambos decidiron conducir por si mesmos a empresa e trasladáronse á Ponte de Xuvia onde permanecería ata o seu pasamento atendendo as súas fábricas Xoan Lestache e Francisco Bucan once anos, voltando logo á Vila de Ferrol trala morte da súa primeira muller, da que tivera tres fillas, ó casar de novo Bucan cunha galega chamada María Calvo, da que tivo “cinco fillos (en 1793) de tenra idade”[…] “e así por proporcionarlles mellor educación como porque casara unha das tres fillas do primeiro matrimonio foi preciso aprontarlle a súa dote, determinou o expoñente (Bucan) restituírse a esta vila (Ferrol) facendo venda dos seus dos muíños ao repetido Lestache e con ese caudal estableceuse aquí no comercio usual e corrente” (11 de Xuño de 1793) adicandose tamén a venda de diversos xéneros das fábricas de Xuvia .

            Inmediato a Ponte de Xuvia , e o rio dos mesmo nome, construín catro moendas de extraordinaria magnitude e nova invención, que moen cada ano sesenta mil fanegas de trigo, que da miña conta merco, e fago conducir á dita situación, tanto dentro do reino, como de fora del, as súas moendas están surtidas de peneiras, limpadores e tódolos artefactos precisos; e actualmente no só estou a costear no propio paraxe outros varios edificios e almacéns para depósito dos grans,fariñas e despoxos que producen, senón tamén outros dous muíños para fábrica de papel común e de estraza, con vinte pilos para o propio ministerio, das que as fábricas , edificios e utensilios valen ben un millón de reás».

juvias Merlanas 001

Deseño de Eva Merlán Bollaín para Narón, unha Historia Ilustrada na Terra de Trasancos

O CONTEXTO ECONÓMICO

Ao estudiar Alonso López a pobración da bisbarra de Ferrol sinalaba que

A pesares da maior pobración comparativa de Galicia respecto ás demáis provincias, non conta de operarios na sua industria senon a pequena parte dun centésimo da súa pobolación; e se poderá formar idea do estado deplorable da súa agricultura, reparando á que os seus productos, moi lonxe de exceder min de igualar aos productos industriais, non son mais que coma unhas cinco séptimas partes de estos, de onde resulta que por falla de brazos ben distribuidos na labranza, ten que entrar de afora anualmente  para o consumo de graos do pais a crecida cantidade duhns 4 millòns de fanegas, coma se dixo noutro lugar, que veñen a ser unhas duas terceiras partes da cantidade total de consumo.

[…] o Ferrol experimenta a alternativa de decaer no seu fomento, porque como é un punto do que os impulsos vivificativos proveñen das disposicións do goberno en tódalas súas partes, cando este franquea continuadamente caudais  para conservar ou aumentar  a Marina militar, ou para o apresto e armamento de forzas navais, entón agolpanse neste punto e aos seus contornos moitos moradores, traballadores e consumidores, así como cando o goberno se retrae de face-los seus libramentos de diñeiro, e que cesan ou se diminuen estas atencións navais enton alonxanse e desaparecen os brazos da laboriosidade, do fomento e do consumo, quedando todo o país lánguido e cun aspecto miserable”.

Ata este boom demográfico o trigo da Terra de Trasancos reducíase as reservas das huchas dos terratenentes do país, especialmente José M. Bermúdez de Mandiá Pardiñas e Villar de Francos e do priorato de Xuvia, dependente de Lourenzá, en mans de priores ilustrados e grandes administradores como Frei Felipe Colmenero e Frei Francisco Vicente García.

 O trigo do país, maís obscuro, con graos máis pequenos có trigo de Castela pero de maior poder alimenticio, non podía suplir, có sistema alternante de cultivo da Terra de Trasancos e mecanismos tradicionais de consumo que vimos de ver nos precedentes capítulos, o enorme incremento da demanda creado polo súbito asentamento e proliferación da nova poboación. Ferrol tiña que abastecerse de cereais por mar.

 O mencionado tratado de amizade e unión chamado o Pacto de Familia, asinado polo rei Carlos III en 1761 envolveu a comarca nunha guerra contra Inglaterra e Portugal.

Carlos III Mengs

Máis pola prevención ao estar na ría 35 navíos de liña permanentemente xunto a forzas de terra que por un bloqueo inimigo, a vila sufriu unha enorme escasez de cereais que asustou ás autoridades, tendo que mercalos do seu peculio o propio xeral das tropas e ser tomadas unhas disposicións políticas do “Real Acuerdo del Reino de Galicia”.

Sebastião José de Carvalho e Melo, Marquês de Pombal 1699,1782

Sebastião José de Carvalho e Melo,  Marqués de Pombal (1699-1782). A morte de D. José,  perdeu o poder sendo acusado nun proceso político de enriquecimento ilegítimo

gerónimo Grimaldi

Jerónimo Grimaldi

Os conflictos entre as cortes de Lisboa e de Madrid quer por disputas nas respectivas colonias americanas, quer polo resentimento e enemistade personal dos ministros Pombal e Grimaldi, durarían ata ano 1777 cesando ese ano, subita e milagrosamente, no punto máis alxido ao morrer o rei José, cando estaban a se apoderar os portugueses de Montevideo; unha expedición activa da armada ao fronte do xeral Don Pedro Ceballos e do Marqués de Casa-Tilly á America do Sur tomaba a illa brasileira de Santa Catalina, a colonia do Sacramento e ainda as posesións reclamadas polos portugueses ata o río San Pedro e na raia de portugal,  acuartelabanse as tropas de Carlos III.

Maria I de Portugal. Tomas Hickey ou Giuseppe Troni

Maria I de Portugal  (1777-1816)

 Frustrada a tentativa do difunto rei fidelísimo e do seu ministro Carbalho para encumiar, alterando a orde sucesoria, ao seu neto o Príncipe do Brasil José, e sucedendo no trono portugués María Francisca Isabel, filla da  raiña nai Maria Victoria irmá favorita de Carlos III, ese mesmo ano de 1777 en que ocupou o trono a caida de Carbalho foi seguida da sinatura o 1º de Outubro en San Ildefonso dun tratado de lindes pola nova raiña portuguesa có seu tío entre as posesions das respectivas cortes en Brasil e Paragüai, e ainda un ano dempois nunha viaxe da raiña viuva a Madrid para visitar ao seu irmao Carlos se ultimaba un acordo de extradición e ainda cedía xenerosamente o reino de Portugal a coroa de Castela o vizoso manantial de esclavos das illas de Anabon e de Fernando Poo, concluíndose rapidamente o tratado no real sitio do Pardo o 24 de marzo de 1778 asinándose coa intencion de favorecer o comercio unha alianza de familia máis estreita.

Saida da flota de Cádiz para Veracruz

Saída da flota de Cádiz para Veracruz. Carlos III suprimira o privilexio do porto de Cadiz o cal tiña o monopolio que anteriormente posuira Sevilla, reducindo tamén ao 6 por cento os dereitos de exportación das mercadurias que se remitían a América. Posteriormente  por Orde de 5 de abril de 1773, creou unha ‘Contaduria principal de Alcabala del Viento’ -e decir, da que se cobraba ós comerciantes foráneos- independentemente da  ‘Alcabala Fija’.

 Dous acontecementos de algunha transcendencia para as fabricas de fariñas de Xuvia ainda se sinalan ese ano de 1778 por establecer Carlos III en todos os portos de España a liberdade de comercio como medio de favorecer o desenvolvemento do comercio dos virreinatos americanos coa metrópoli; e a circunstancia do seu pasamento e sucesión no trono [ estando mentalmente imposibilitado o Príncipe de Asturias Don Felipe], de Carlos IV, conservando aos ministros e aos principais funcionarios que resultaran tan eficaces no reinado do seu pai con pretensións continuistas da pretérita bonanza.

 

Pretensións impedidas por extraordinarios sucesos que cambiarían o curso da Historia de Europa; rotas ese mesmolibertad de comercio ano ao estalar unha guerra contra Inglaterra por mor dos pactos de familia da casa de Borbón.

Constituíndo unha avanzada industrial na Península pola súa estratéxica posición de privilexio nun momento emerxente para todas as actividades industriais e comerciais, no derradeiro tercio do século XVIII; contando con enormes recursos e abrigados portos, Galicia, abríase ao tráfico marítimo internacional participando activamente no proceso da enorme eclosión da industrial dos paises Atlánticos que obtiña a materia prima de terras lonxanas da man dun capitalismo mercantil moi desenvolvido.

Cambios no mapa de Europa de 1700 a 1715 por Utrech. Fonte Wikipedia

Eran tempos en que postulándo a libertade de comercio os reis parecían fomentar esas demandas.

Unha solicitude da Casa de Lestache da Ponte de Xuvia de Real Facultade e Licencia Absoluta do rei e do Supremo Consejo de Castilla para facer acopio de graos en todo o reino e no extranxeiro estábase a informar favorablemente cando os gastos do Estado provocaban en Ferrol a conxelación de salarios de mariños e de maestranza, o desabastecemento xeneralizado e o encarecimento dos productos de primeira necesidade.

Eran tempos modernos nos que os interereses das compañías mercantiles dun modo similar a como hoxe en día os intereses das compañías multinacionais condicionan o uso do poder armamentístico das superpotencias asomaban sin rubor tralos conflictos das potencias europeas; tempos modernos nos que os novos intereses dos previsores industriales e comerciantes, presentes e futuros, polo control das materias primas e por garantir a libre circulación das mesmas condicionaban a importancia estratéxica da moderna armada e dos modernos asteleiros de Caranza.

Ilustrando o contido nos precedentes parágrafos unha das máis terribles escaseces cíclicas de graos na Vila de Ferrol e na bisbarra apareceu no ano 1789 en virtude duns preparativos bélicos contra Inglaterra dándose a falla de bastimentos e o incremento dos prezos no medio de grandes armamentos e alistamentos de voluntarios.

As crises de subsistencia na Terra de Trasancos de finais do século XVIII -so comparables polos seus terribles efectos as da Idade Media, como aquela do ano 1200 que fixera a fortuna da granxa de Brión-, obrigaron ao Concello da Vila de Ferrol a tomar medidas desesperadas para o bastimento de graos.

Marinos

Laminas pintadas por C.URBEZ. De esquerda a dereita. 1 Capitán de Navio de 1715; 2 Capitán de Navio en 1755; 3 Soldado de artillería de Mariña de 1746; Capitán artillería de Mariña 1796.Fonte: UNIFORMES E BANDEIRAS DA MARIÑA ESPAÑOLA

Mais as razóns da fame a finais da Idade Moderna na principal cidade de Galicia e na sua bisbarra ainda compartindo un común medio de transporte -que a fame agora, como antes, tamén viña nadando- eran ben distintas das do Ferrol Baixo Medieval a comenzos do século XIII, a escased de graos na vila da Ilustración teria sido probablemente causada tanto polo bloqueo dos ingleses canto pola propia interrupción das relacións comerciais con Inglaterra, unhas relacións apenas emprendidas pola corona seis anos antes pero xa imprescindibles pola dependencia crecente da vila da importación de alimentos, e tamén pola dependencia do trigo dos muiñeiros de Xuvia coma o da casa de Lestache, traido dende Londres pola intermediación da casa Mildford & Dowling e Cª consumido en Ferrol ou redistribuido, segundo se desprende dunha importante correspondencia comercial da Ponte de Xuvia analizada en outro lugar, polo menos no rebumbio do tráfico marítimo internacional.

Se o alcance deste comercio de graos con Londres, segundo o penso eu, é por agora impreciso considerando a proba, distante no tempo e reducida a dous meses, non é nebuloso nun contexto que en tempos de paz podemos considerar de rutinarias relacións con Inglaterra e os portos do Atlántico, pois a modo estimativo, por mor de que a nosa situación con respecto a Gran Bretaña era entón ainda maís crítica e perigosa que no ano 1789 nas coordenadas aducidas de 1802, sorprendendo ese ano unha escuadra británica dous navios de liña do rei Carlos IV no estreito de Xibraltar, e ainda perdendo a illa da Trinidade,  coa vila de Ferrol comendo pan de salvado por mor do bloqueo dende o ano anterior en que  ainda fortes temporais acabaran con todo o trigo e o orxo e o mainzo do país, ou vendendose na Cruz Blanca e nos demáis fornos a dous reás a libra o pouco pan trigo que quedaba a quen era quen de pagalo

A seca de 1802 foi tan terrible que ao tradicional mergullado popular na fonte da ermida a Virxe de Chamorro -milenario rito de punición  e particular expediente da terra de Trasancos para traer as chuvias-, uniuselle ese ano a cortesana transposiciótrinidadn do madrileño San Isidro Labrador, sacando a imaxe do patrón San Xiao en ilustrada procesión polas rúas da vila tódalas autoridades e as corporacións do exército e da armada.

Contando somentes con datos para dous meses en maio e xuño de ese ano mencionado de 1802 nos que só un muiño de Xuvia, a Casa de Lestache aproveitaría o efimero tratado de Amiens asinado entre a España de Godoy desorganizada e falta de política e Inglaterra Francia e a república Batava o de 27 de maio para que a coroa da Gran Bretaña recibira oficialmente do rei Carlos IV a illa americana da Trinidade, se importaron pola dita Casa da Ponte de Xuvia 1624 ½ qu
arters
de trigo remitidos dende Londres polos  Mildford & Dowling e Cª en duas partidas.

Unha de elas, de 912 ¾  quarters ou 14.26 ferrados de trigo polo ferrado de San Xiao de Narón, chegou, “segundo consta do libro imbentario de entradas e saidas de Xéneros con tódolos gastos ao folio 3” o día 4 de maio.

A outra “segundo consta do mesmo Libro con tódolos gastos o seu folio 5  de 811 e ¾ quarters” -12.475 ferrados de San Xiao de Narón-   chegou o día 26 de xuño – [noticia do Libro imbentario de entradas y salidas de Géneros (ARG leg. 14321/55 extracto, f 16 v]-.

Arribaron de Londres en dous meses 26.501 ferrados de trigo moídos e vendidos en fariña a 35 reales o ferrado [nº 1 fol. 97 reclondinumto], e a xulgar polas apariencias a falta de datos directos, polo volume deste tráfico atlántico europeo da documentación conservada no arquivo da casa que se guardaba en legaxos nun armario situado no chamado Cuarto do Despacho [ARG leg. 14321/55 extracto folio 80 verso]-.

escritorio2

Mesa de despacho de finais do S. XVIII

 Un colosal armario tasado por un Maestro Carpintero en ciento sesenta reales onde se recollia toda a documentación da casa en oito grandes estanterias, enorme volume documental como se desprende do feito de que somentes a correspondencia corriente da casa dende 1805 ata 1814 ocupaba tres estanterias e dezaoito caixóns. Xulgando pois ante a carencia de rexistros máis cualitativos polas apariencias, polo volumen que formando mazos minuciosamente atados nas estanterias do chamado Cuarto do Despacho ocupaban as unidades documentais podemos ter unha idea do alcance deste extraordinario trasego importador de trigo atlántico europeo, moito procedente de Inglaterra, máis na sua maioria procedente do Báltico, de Prusia e de Rusia.

gabinete do S. XVIII 2

Gabinete para documentos do S. XVIII

Así coas suas divisións e pechaduras no estante cuarto, estaban os Mazos primeiro e segundo de Correspondencia antiga de Galicia con once envoltorios ou legaxos, o Mazo terceiro, con catro envoltorios de correspondencia de Castela, e o “Mazo quarto con cinco envoltorios de correspondencia de Vizcaia e Asturias”.

Cando o “Ymbentario de 1814” describe a Correspondencia do Norte do “estante quarto”, di que estaba “composta de doce envoltorios e de quinto e sexto mazos”, volume documental posiblemente superior ao ocupado polos sete envoltorios do Mazo sétimo da “Correspondencia de Baltimore sobre los viajes de Bujardin”,  e comparable a Correspondencia de Francia arquivada nos oito envoltorios no mazo oitavo e nos tres envoltorios no mazo noveno “que conteñen todas as relacións habidas con Leviñac”,  vitais tamen  para o desenvolvemento de todo núcleo industrial da Ponte de Xuvia (Narón) que dependendo prácticamente do comercio ultramarino, vería como por mor da propia efervescencia do emerxente comercio internacional este se interrompía de novo en 1789 ao tentar establecerse os ingleses na costa N.E. de América.

Sabemos por un destes protocolos xa mencionado, hoxe no Arquivo Municipal de Ferrol (en adiante AMF) [1] de 1787 no que Lestache solicitaba “Real facultade” e “licencia absoluta” do rei e do “Real e Supremo Consejo de Castilla” para facer os acopios de trigos e gran necesarios en todo o reino que a fábrica de fariñas de Lestache da Ponte de Xuvia, Lestache afirma construír unha fábrica de catro muíños “de extraordinaria magnitude e nova invención”, rematouse tras obter licencia do señor do couto e xurisdicción de Narón, cando Lestache levaba xa 10 anos residindo no lugar, en 1775.

SANYO DIGITAL CAMERA

Casa Habitación de Lestache, adosada ao muiño

casa bonecas sXVIII

Pintura dunha casa de bonecas. Estes xoguetes permiten apreciar con gran fidelidade a distribución, mobiliario e decoración das habitacións das casas da burguesía do século XVIII

“Juan Lestache, natural de la Villa de Viana no Reino de Francia… digo que mais hai de vinte anos estabrecinme e aveciñeime nesta Vila do Ferrol, e fregresía de San Martín de Xuvia e couto de Narón, distante de ela unha legua, onde casei, e teño muller, e fillos; e inmediato a Ponte de Xuvia, e río do mesmo nome, construín catro moendas de extraordinaria magnitude e nova invención, que moen cada ano setenta mil fanegas de trigo, que da miña conta merco, e fago conducir a dita situación, tanto de dentro do reino, como de fora del, cuias moendas están surtidas de peneiras, limpadores, e todos os artefactos precisos; e actualmente no so estoi costeando no propio paraxe outros varios edificios, e almacéns para depósito dos graos, fariñas e despoxos, que producen; senón tamén outros dous muíños para fábrica de papel común, e de estraza con vinte pilos para o propio ministerio, cuias fábricas, edificios e utensilios ben valen un millón de reais”.

        A fábrica da Ponte de Xuvia tiña unha capacidade de moenda anual ata entón descoñecida en Galicia de “setenta mil fanegas de trigo” equivalentes a 3.885.000 litros ou 242.812,5 ferrados de  áridos de Xuvia.

        Para as masivas compras de trigo que realizaba Lestache nos portos de Santander e  Requexada, o Báltico e Norteamérica, construira tamén enormes tullas e asemade depósitos para a fariña e salvado.

        Unha complexa instalación taxada en 1.125.343 reais, aos que hai que engadir dous bergantíns chamados “El Portal de Belén” e o “San Juan Bautista y Animas” dunhas 100 toneladas cada un que poderían valer xuntos 500.000 reais (só estes dous navíos valían máis do dobre do valor das aceas do Ponto de Beaujardin e Lembeye) e unha lancha con cinco mariñeiros para levar a Ferrol as fariñas dende o porto da ponte de Xuvia e traer graos, máis todo o capital móbil investido en graos e xornais. En 1778, o concello solicitou a habilitación para o libre comercio pero ata 1793, en que se permite exportar fariñas  á Habana, debemos restrinxir toda esa enorme importanción de graos e capacidade de molturación ao consumo da vila de Ferrol e do bastimento da escuadra. Pero é seguro que se realizasen exportacións ao traverso do porto da Coruña, habilitado para o tráfico das Américas dende 1525.

Muiño Xuvia

        Mentres río arriba, no arroio de Prados, esperaban os labregos o seu turno para moer en nove muíños que moían en conxunto os 10.000 ferrados de trigo de toda a freguesía, río abaixo, no esteiro de Xuvia, os muíños de Lestache e Bucán amosaban unha capacidade inédita de moenda en  Galicia, de 242.812,5 ferrados de áridos ao ano, é dicir, vintecinco veces máis que toda a producción de trigo de Pedroso (70.000 fanegas).

      Sala de Bucan

  Contaba únicamente con catro moas de 6 pes ou 8 cartas (1.944 cm.) de pederneira fina de Francia e de 14 pulgadas de groso, moas como estas estarían colocadas onde hoxe estan no seu sitio semiagochadas polos escombros da cubrición como as albeiras que aínda se conservan no muíño de Beaujardin e Lembeye das Aceas.

Son pedras da Champaña francesa do Val do río Marne, unha pederneira moi compacta, dura e resistente ao desgaste do gran moi fino que fai unha fariña moi fina e limpa, que duraban ata corenta anos. Os ingleses con grande tradición muiñeira as importaban a mancheas por mor da frecuencia das guerras cos seus veciños ata que as fixeron semellantes con pedernal do Norte do País de Gales.

        As moas da Ferté-Sous-Jouarre facíanse a medida. Ao non existir pezas de pederneira grandes abondo para facer moas de case dous metros de diámetro, facíanse de anacos cementados con xeso, concentrada na parte media da moa e no aro exterior. Compróbase cunha regra de ferro que a superficie fora perfectamente plana e cinguíase con zunchos de ferro, ao roxo vivo a presión que o enfriarse compactaban máis as pedras coa pasta. No seu interior levaban reforzos de ferro de fundición. Para equilibra-la pedra coa buxa e a cruz verquíase plomo en catro buracos cilíndricos ou utilizábase un sistema de tornillos.

        Sabemos que cada unha destas moas tiña unha capacidade de moenda por hora (segundo o informe dos peritos nunha enquisa de 1787) de 10 ou 15 ferrados de trigo en virtude de que foran mudos de primeira ou segunda sorte.

Sala Lestache

Sala Lestache, proxecto de reconstrución

        Eran moas grandes, pesadas e lentas que se movían entre 45 e 50 revolucións por minutos, aumentando a velocidade ata 60 revolucións por mor do desgaste da volandeira. Cada moa podía moer 70.000 ferrados no período anual de traballo segundo os peritos, e isto supón 194 días de molturación as 24 horas do día ou 15 horas diarias durante 365 días.

Muiño Xuvioso

 Sabemos que cada unha destas moas tiña unha capacidade de moenda por hora (segundo o informe dos peritos nunha enquisa de 1787) de 10 ou 15 ferrados de trigo en virtude de que foran mudos de primeira ou segunda sorte.

        Se temos presente que o sobredito desgaste do movemento continuo sobre as capas obriga a descabalgalas maila súa dureza, cada dúas ou tres semáns co burro, pescante ou gindastra, e picala manualmente por un especialista cunha piqueta, acción que se fai demoradamente, e logo nivelar, engrasar e cabalga-lo muíño de novo, debemos entender que o muíño tiña que ter varios turnos de traballadores e contar con man de obra especializada.

       Cando Lestache falaba de que era introductor do “sistema francés” ou alcuma as súas moendas de “nova invención” estase a referir ao uso do pedernal fino de Francia sobredito de “La Ferte-Sous-Jouarre” máis tamén a peneiras e limpadores accionados hidraúlica e manualmente, feitos en Francia e traídos dende alí.

         Un sistema de peneirado en varios andares semellantes ao de Lestache pódese ver na obra de muiñeiría de Malouin. Este sistema de peneirado, moenda e novo peneirado permitía facer sémolas moi finas, utilizadas pola industria pasteleira (en mans de franceses) de Ferrol. O aproveitamento do gran en torno a un 80% deixaba un 20% de farelo ou relón e desperdicios.

        As fábricas de Lestache e Bucán contaban con cinco destas peneiras e limpadores, que limpaban o trigo automáticamente mentres o conducían  á mollega o moega.Molturación economique

        As peneiras eran tubos inclinados de malla variable dispostos en pisos nun sistema combinado de xeito que a fariña se clasificaba en diversas sortes segundo a finura da malla e da moida ata o número de cinco, segundo se facía en Francia, xeito denominado “molturación economique” que podemos ver en varios grabados coma os de Duby e Wallon, ou o do sobredito Malouin.

PRODUCCIÓN E COMERCIALIZACIÓN

Carta Hespanha

A nosa situación en 1802, ano da morte de Lestache, a situación, con respecto a Gran Bretaña era entón ainda maís crítica e perigosa que no ano 1789,[…] […] coa vila de Ferrol comendo pan de salvado por mor do bloqueo dende o ano anterior cando fortes temporais acabaran con todo o trigo e o orxo e o mainzo do país, ou vendendose na Cruz Blanca e nos demáis fornos a dous reás a libra o pouco pan trigo que quedaba a quen era quen de pagalo, cunha seca tan terrible que ao tradicional mergullado popular na fonte da ermida da Virxe de Chamorro, milenario rito de punición da terra de Trasancos para traer as chuvias, uniuselle ese ano a do patrón San Xiao , desfilando en ilustrada procesión polas rúas da vila tódalas autoridades e as corporacións do exército e da armada.

Bergantíns

práctica habitual -segundo se desprende dunha voluminosa documentación e listados interminables de debedores , rexistrados pola Casa de Lestache en libros baixo epígrafes coma “ Diario de Ventas Libro Viejo”, “Deudas del del libro borrador de parroquianos”, “Deudas menores del Libro de Cuentas Corrientes”,ou “Borrador manual de deudas” dos que coñocemos extractos ou a súa existencia- venderlles pan, fariña ou salvado ó fiado, ós “parroquianos” de calqueira extracción social: militares, labregos, fidalgos ou xornaleirose é máis que probable que esta costume callara en Ferrol polo feito de que non podían pagalo con regularidade en moitas ocasións .

        Dixemos que Lestache contaba coa fragata “San Juan Bautista ” que levaba o nome do seu capitán ou patrón e os bergantín de dous paus e velas cadradas o “Portal de Belén”, o “San Juan” e o “Santa Ana”,  – barcos de 80 e 100 toneladas-, e a consabida lancha de 5 mariñeiros para o acarreo de trigos e fariñas que chegaban a Ferrol en barcos, propios, españoles ou extranxeiros e o seu transporte o porto do desaugue do Xuvia, onde había un peirao de madeira.

[…] Que también tengo […] la fragata Española San Juan Bautista que se halla en Buenos Aires [100tn] y el bergantín [de 100tn] San Juan que pasó a Sevilla [ y], los bergantines Santa Ana y el “Portal de Belén [de 80 y 100 toneladas]

Marolas

Lestache contaba tamén con numerosos axentes en Galicia [Cambados y Agosto 27 del (17)96] “Dueño y muy Señor Mio: […] Hice cuantas diligencias fueron factibles para hacerme con embarcación hasta ir personalmente a Pontevedra y no pude conseguirlo hasta que en A Pobla hallé la que mandé a Porto, y en el día se halla en esta con mil doscientos ferrados de centeno a bordo y sólo detenido por haberse volcado en esta Ribera con los doscientos setenta y seis ferrados que traía de Cambados, los que se quitaron al campo para airearse […] y se volverán a la embarcación bien enjuto, y al primer viento Se harán en vela para esa con unos mil y quinientos ferrados o mas de centeno […] carta de Torrado a Lestache

Tamén traíase por mar trigo do porto da Coruña, un dos principais abastecedores das masivas compras de cereal que realizaba Lestache en Santander e Requexada, o Báltico e Norteamérica.

        Este movemento importador dos muiñeiros franceses pódese ver na descripción económica de Lucas Labrada cando di:

“Feitos iguais cómputos polo respectivo ao trigo producido no mesmo tempo (refírese aos anos 1.793, 94,95,96 e 97) dende os portos de Riga, Amsterdam, Hamburgo, Filadelfia, Nueva York, Roterdam y Rochafort achouse tamén a suma de 2.781 toneladas que compoñéndose cada unha de 20 quintais casteláns, acharemos o prezo de 60 reais cada un … 3.337.200.

1748-robert-vaugondy-amerique-septentrionaleO todo do quinquenio… 10.322.640 e introducción anual…. 2.064.528 rv”.

       molineríariga

barca

Un mariñeiro galego de Beluso. Unha barca de cinco mariñeiros transportaba ás panaderías de Ferrol as fariñas desde o pequeno porto do esteiro  do rio Xuvia. Lestache abastecía con fluidez directamente aos panadeiros franceses de Ferrol, ao decano de todos eles, o mestre panadeiro Juan Labat; a Francisco Estripot; a Juan Balás; a Juan de San Martín; a Bernardo de Bez; a Francisco San Roman ou a Santiago Lamesan. Emprestando ao ano “al fiado”, aos panaderos, á poboación de Ferrol, á comarca, á maestranza dos arsenais e á escuadra, preto de catro millóns de bolas dun kilogramo cada ano. Seus almacéns estaban cheos “podendo manterse indefinidamente, un ano e máis, nesa situación”.

“[…] máis lográndose a oportunidade de ollar un papel ministerial francés, no que se especifican os cargamentos de trigo que no ano 1.785 despacháronse ao Ferrol únicamente dende varios portos da costa septentrional de  Francia achóuse que o seu valor, calculado polo método que precede, ascendeu a 1.131.264 (rr.vv.) e por consecuencia o total do que anualmente sae ao extranxeiro por razón de graos importa 3.195.792 (rr.vv.) “Nesta partida so se comprendían polo respectivo a Ferrol os buques estranxeiros que entraron na Coruña con destiño a esta vila.

Só a partires de 1793 comenzaron as exportacións de fariñas para a Habana e colonias, debéndose referir toda esa enorme importación ao consumo local. As exportacións foron masivas nos anos centrais do século XIX

Nº 1º
1802, Mayo 4.

 

 

 

 

 

1802, junio 26.

 

 

 

 

1802, Septiem-bre 22.

 

 

 

1802,

Noviem-bre 19.

 

Ydem; Ydem;

 

 

 

 

1802 Diciem-bre 15

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[…]24

 

 

 

 

 

[…]20

 

 

 

 

         14.026

 

 

 

 

 

 

 

12.475

 

 

 

 

14.298

 

 

 

 

 

19.080

 

4.821

 

 

 

 

 

13.853

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

13887

 

 

139

 

 

 

49281

 

 

4541

 

781

Que produxeron 912 ¾ Quartas de Trigo que de mi orden me remitieron los Señores Mildford & Dowling y Cª de Londres segun consta del Libro imbentario de entradas y salidas de Géneros con todos gastos al folio 3.

Londoncorn

Nº 2

Ferrados que produjeron 811 ¾ Quarters de trigo que de mi orden me remitieron los Señores Mildford & Dowling y Cª de Londres segun consta del mismo Libro con todos gastos su folio 5.

 

 

Nº 3

Ferrados que produjeron 50 Lastres de trigo que de mi orden me remitio Don Jn. Lembke, de Memel segun consta del mismo Libro con todos gastos su folio 7.

Nº 4

 

Ferrados que produjeron 29 Lastres de trigo que de mi orden me remitieron los Seres Jacobs y Cª de Riga 2

Riga segun consta del mismo Libro su Folio 12.

Ferrados que produjeron 29 Lastres de Centeno que de mi orden me remitieron los mismos y consta con todos gastos del mismo Libro Folio 12

 

Nº 5

 

Ferrados que produjeron 1280 Schetwers de trigo que de mi orden me remitio Don G. L. Dankwertz de Petersburg segun consta del libro folio 13.

San Petesburgo

 

 

PASA AL FOLIO 3

 

 

/folio 17 recto/

FOLIO 2

SALIDAS

 

Ferrados de trigo vendidos pertenecientes al cargamento nº 1 segun consta del mismo libro folio 3 y 4

 

Que faltaron para el completo Beneficio de este cargamento

 

Venta de los Cargamentos Nº.  2º, 3º, 4º, 5º y 6º.

 

Ferrados segun el mismo Libro.

 

 

Ferrados que da consumidos en Casa en 21 meses.

 

Ferrados de trigo y Centeno  que da por avariados segun el folio 12. 17. y 18.

 

 

PASA AL FOLIO 4

 

 

FOLIO 3

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

412365; 27.

 

 

 

322826; 20

 

 

 

 

 

 

340048; 19

 

 

 

 

 

 

 

68216; 3

 

 

 

 

 

 

 

 

298881; 4

1642790; 13

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

482.895; 18

 

 

/67.729; 25

 

 

 

1344139;

 

/20.724;

 

 

 

 

1827.034;18 / 88.453;25

 

 

 

 

 

 

 

 

DESENVOLVEMENTO DE FÁBRICA DE FARIÑAS NA SEGUNDA MITADE DO S. XIX

Atravesaba entón a Terra de Trasancos e a cidade de Ferrol unha fonda depresión en tódolos eidos e os comerciantes trasanqueses no canto de mercar trigo en Santander e outros portos para moelo na rede de muiñeiría local mercaban a fariña que saía máis barata de Santander, Bilbao e San Sebastián.

Hand coloured woodblock engraving by W. Cheshire.

Porto de Bilbao en 1850. Grabado de W. Cheshire. Tempos máis tristes virían -de xeito que o que fora un ledo e vizoso despegue dende a cuarta a sétima década do século XVIII, de crecemento prosperidade e iniciativas converteríase a finais do século en desolación e ruína en verbas do profesor Urgorri Casado- nas carestías finiseculares de 1800, a de 1.805, as dos anos de 1809 e 1811 e a terrible e espantosa de 1812, sen contar ca paralización posterior da mariña ata 1836, e habería que esperar a meados do século XIX para ver, da man da Sociedade Fernández y Ventosa , recuperarse nosa industria fariñeira de Narón creada no derradeiro século XVIII.

        A consecuencia de novas disposicións, o porto de Ferrol sería deshabilitado no ano 1827 para o comercio extranxeiro e de América. Pouco tempo dempóis foi rehabilitado de novo para logo (17 de Xullo de 1849) habilitarse so para o comercio de cabotaxe e exportación ao extranxeiro, feito que posibilitou o desenvolvemento da fábrica de fariña, pois as fariñas e o pan estaban suxeitos dende 1768 a regulamentos por parte do concello sen que foran eliminados polo Real Decreto de 20 de Xaneiro de 1834.

  A fábrica de fariñas de Lestache ampliouse por mor dunhas circunstancias ou coxuntura favorables entre 1853 e 1857, anos que se corresponden ca guerra de Crimea que pechaba o paso as importacións e estimulaba a demanda de cereal en Europa e o apoxeo das grandes construccións navais de Ferrol.

         Nestes anos fanse as grandes fragatas blindadas ou acorazadas por disposición dos ministros da Unión Liberal. Son anos de bulir de grande actividade importadora e de impulso das moluración por mor dos altos prezos alcanzados polo trigo do país.

        En 1858, o muíño coñecíase co nome de “Fábrica de fariñas da ponte de Xuvia”. Estaba considerado unha das fábricas de fariñas máis importante de Galicia, en verbas de Montero y Aróstegui “este establecimento es hoy el principal del país en su clase”.

        Pertencía entón á “Sociedade de Fernández y Ventosa” que remodelaría a grande presa, dotándoa de novas comportas de ferro, convertíndoa nunha fábrica “que se haya ya a la altura de las mejores de Castilla, montada con maquinaria moderna y aumentada su importancia en 1857 con el gran auxilio de otra máquina de vapor para la elaboración, además del rico caudal de agua del río Juvia, que le sirve de principal fuerza motriz”.

        Seguíase utilizando para o desembarco de fariñas importadas o peirao de madeira no desaugue do río “donde pueden atracar barcos menores” e exportaba boa parte da súa producción por mor do creto “que ya sus harinas han obtenido en el país y en América, y el buen orden con que se halla establecida, la hacen de suma importancia” [2].

        Como sucedera con outros muíños construídos por Lestache (muíño dos Amenadás no río Freixeiro) o muíño da ponte de Xuvia en torno a 1878 pasou a mans dos Filgueira e os seus socios.

SÉCULO XIX

The Bristish Fleet in Ferrol. 1893. From the revue EL MUNDO NAVAL ILUSTRADO. AÑO 1898

A Bristish Fleet na ria de Ferrol. A cousa non deixa de ter seu negro humor. (psb 1893). In EL MUNDO NAVAL ILUSTRADO. AÑO 1898. “Con certa razón” -sustén o profesor Jose María Cardesín Díaz no epilogo ao noso libro Industriais e Reais Fábricas de Narón en tempos da Ilustración- “teñense evidenciado as insuficiencias dos proceso industrializador ilustrado en Ferrol e a súa limitada capacidade para dinamizar a economía rexional. Debemos ter en conta con todo que a monarquia española do século XVIII era moi distinta daquela que se vai construir no século XIX, organizada baixo o concepto de estado nación e prácticamente limitada ao teritorio peninsular. Os territorios da monarquía hispánica estendíanse por case todo o continente americano, nos que o pricinpal e case único rival constituíano os intereses británticos e os dos seus coaligados históricos lusos: de aí o empeño borbónico en construír e manter unha maquinaria naval aparentemente desmesurada e os Pactos de Familia que ían ligar a España a sorte da monarquía francesa. O papel outorgado a Ferrol nesa gran trama distaba moito de ser o de vir a dinamizar a economía galega. A habilidade para proverse de materias primas alí onde un mercado mundial en formación as ofrecía en condicións vantaxosas é o que explica o aprovisionamento de liño e de madeiras no báltico, e, no segundo caso tamén en América. Como nos mostra de xeito irrefutable o autor, aqueles empresarios franceses afincados na bisbarra de Ferrol estenderon as súas redes nos caladoiros deste mercado mundial en formación, alí onde este mostraba unhas condicións de madurez máis avanzadas, no comercio de cereais: Trigo de Castela a través do Porto de Santander, de Francia, via Baiona e Burdeos, da rexión do Báltico polos poertos de Hamburgo e de San Petesburgo, de Estados Unidos via Baltimore. A maiores, estes empresarios fixáronse na aptitude do mercado de materias primas e outros produtos coloniais. E finalmente aplicaron a forza motriz das augas a novas actividades de transformación, fabricación de toneis para envasar as fariñas, curtidos, papel e ata as planchas de cobre que se aplicaron a finais de século a revestir os cascos dos buques de guerra e así ralentizaron seu deterioro. Fixeron fronte a tan magna empresa con medios limitados ao seu alcance, tanto no que respecta aos capitais como aos procedementos comerciais, e resulta sintómático a este respecto ver as dificultades de Lestache para formalizar operacións a longo prazo sobre o vello procedemento da “Compañía”, e na ausencia dun sistema de seguros que garantise o valor dos fletes. Negociaron coas élites locais, aliáronse con elas via matrimonio, ás veces inspiránonas a imitarlles, noutros casos colisionaron con elas á mantenta de intereses enfrontados en torno ao control dos recursos fluviais. Pero Seica non tivo que enforntar a similares problemas o xa mencionado Arkwright nas súas operacións no val do Cromford? Certo é que nada máis diferente do serultado último destas e de aquelas operacións: no caso inglés, o triunfo final do novo sistema fabril e con él da revolución industrial encabezada por Gran Bretaña; no caso ferrolano a ruiína e destrucción de gran parte eo complexo fabril da Terra de Trasancos, consumido entre mezquinas querellas familiares no marco do marsamo xeral en que se viu sumida a economía española. Pero que as cosas terminasen así, co “fracaso” desta primeira revolución industrial […] [de Narón e a comarca de Ferrol], non implica que ese fose o resultado necesario de ningún tipo de “pecado original” . É igualmente un resultado da necesaria intromisión do económico no político. Como no seu día argumentara Wallerstein, resulta polo menos insuficiente dicir que fose a superioridade da revolución industrial británica a que servise de base para levar a este país a cima da do poder mundial. Pola contra, podería argumentarse que foi a capacidade de Gran Bretaña para impoñer mediante a violencia o control dun imperio marítimo o que lle permitiu sanear a súa facenda ( na década que segue a anexión de Bengala) e asegurarse o control duns mercados para a súa industria. De xeito análogo podería argumentarse que a sorte da economía española quedou selada co fracaso do seu aliado francés na concurrencia por converterse no poder hegemónico dentro do novo sistema mundial. As destucións no territorio peninsular como consecuencia de que este se convertese en campo de batalla de británicos e franceses durante as guerras napoleónicas, a destrución da escuadra e a perda das colonias americanas, as loitas fratricidas entre progresistas e conservadores durante a primeira metade do século XIX convertidos en peóns dun xogo político que se dirimía máis aló das fronteiras nacionais, todo isto constitúe raón máis que suficiente para explicar as poucas posibilidades con que contou aquela primeira revolución industrial ferollana para callar. Novas oportunidades estarían por chegar, como espero encargarase de mostrarnos o próximo libro desta daga que Andrés Pena vén dedicando á Terra de Trasancos”. José María Cardesín Diáz. Doutor en Historia por a USC, profesor invitado na École des Hautes Etudes de Sciences Sociais de Paris. Profesor de Historia dos Movementos Sociais, director do taller de Estudios Urbanos da UDC. Director da página web bilingüe inglés/castelán ” Ferrol Urban History”, editada por Cambridge Journals Online, que lle valeu o premio Dyos in urban History 2005.

        No derradeiro tercio do século XIX, diversifica-la producción da fábrica e a maquinaria hidráulica e de vapor foi reconvertida para a fabricación de planchas de cobre e tecidos de liño co nome de “fábrica de harinas, cobrería, bronces y tejidos del puente de Juvia”.

        Os últimos momentos da fábrica son posteriores á venda por parte dos condóminos do complexo industrial de D. Joaquín Pla y Frigue e D. Ramón Seselle e Filgueira a D. Francisco Barcón Quevedo e ao seu socio D. Angel Paredes Castro o 27 de Marzo de 1881, como socios xerentes da sociedade “Barcón, Paredes y compañía”. O muíño moería xa como un muíño tradicional con moas do país ata hai 27 anos en que cesaron as actividades.

ORDENACIÓN DO COMPLEXO HIDRÁULICO.

Reais Fábricas da Ponte de Xuvia

 ARQUITECTURA E EQUIPAMENTO.

        O conxunto confinaba ao leste co desaugue do río Xuvia, o Norte co mesmo río e terras anexas, polo Sul pola estrada (construída por Orde do 19 de uño de 1.803 para enlazar ca xeral de Castela e poñer a Ferrol en comunicación co interior de Galicia) que de Ferrol ía a Xuvia e Rábade; e Poñente co camiño transversal que ía e daba entrada á finca.

        Lestache como natural do delfinado de Vienne implantou nel o que consideraba “novas técnicas de construir muíños” que non foron máis que a posta en práctica de teorías e modelos de muíños ben coñecidos na súa terra, expostos xa por Belidor en 1737 no seu tratado “Architerture Hydraulique” onde segundo Urgorri Casado, describíase un muíño do Delfinado reproducido na “Encyclopedie” que sería difusor deste modelo importado de Francia por Lestache.

       Inda que no PROXECTO I so contemplamos a reconstrucción de catro muiños a reconstrucción dos tres edificios principais deberiase realízar considerando o existente e engadindo técnicas actuais integrando a nova construcción antiga.

Os tres edificios principais, que serían reducidos no século XIX a unha soa fachada, comprendían:

  1. A casa habitación, a fábrica de fariñas con máquina hidráulica e os seus accesorios dispostos en varios andares, máis os almacéns e depósitos de todas clases. Estes e os departamentos da fábrica de fariñas ocupaban a planta baixa, e nos andares dispúñase a maquinaria dos limpadores e cribos automáticos importados de Francia. Esta casa estaba sinalada co número 1 en 1878.
  1. O segundo edificio, dun andar que hoxe se conserva, foi refundido de varias dependencias destinadas por Juan Lestache en 1787 á fabricación de papel de estraza e común. Constaba de dous muíños (é dicir dous xogos de moas -capa e pé- e rodicios) e vinte pilos máis o correspondente almacén, todo disposto en tres casetas ou “ranchos” que serían transformados por D. Nicolás Fernández Díaz nunha nave de laminación e fundido de cobres ou bronces. O conxunto estaba altamente mecanizado contando cunha máquina de vapor de 20 cabalos de forza que accionaba dous laminadores cos seus cilindros, é dicir, un xogo cada laminador. Cada un destes dous laminadores contaba co seu correspondente forno para recocer e existía outro para fundir. A nave tiña 22 varas de ancho e 46 de fondo, é dicir 706 mt. 34 dm. e 60 cm. en cadro.
  • A terceira nave, tamén de un andar e sen número, destinábase  á fabricación industrial de tecidos. Completamente mecanizada constaba dunha ducia de teares accionados cunha máquina de vapor de catro cabalos de forza. Da ducia de teares cos seus correspondentes úteis s dous eran de madeira, sendo os restantes de ferro. Esta nave medía 20 varas de longo por 12 de ancho, equivalentes a 167 mt., 69 dm. e 70 cm. en cadro.

O DIRECTO DOMINIO

Con respecto á propiedade do directo, Francisca Gil Taboada como tutora e curadora do seu fillo Joaquín María Maldonado aforou 1 ferrado de terra e as 3 casetas para pilos, entón arruinadas, en 1843 a Andrés Espiñeira (estas casetas lindaban coa facenda de Federico Lestache e seus irmans, fillos de Juan Lestache) por unha pensión de 44 reais e a décima por laudemio en cada transmisión en caso de venda.

Posteriormente a finca de Andrés Espiñeira e outras varias anexas e os muíños, que entón se chamaban de Lestache, pasaron tamén a seren propiedade de D. Nicolás Fernández Díaz, veciño de Ferrol, quen as agrupou nunha soa, edificando nela varios edificios destinados a varias fabricacións.

O terreo que ocupaba o edificio de planta baixa destiñado a cobrería e bronces e os muíños fariñeiros pertencían a Francisco Gonzalez que o vendeu a Nicolás Fernández Díaz por 340.000 reais.

Nicolás Fernández Díaz a súa vez vendeu o que se chamaba “fábrica de harinas, bronces y tejidos del puente de Juvia” a Ramón Seselle e Filgueira, cunha serie de claúsulas bilaterais fundamentadas na bona fides ás que faltou  incumplindo as condicións estipuladas o vendedor.

Entrablado un preito preito por este motivo, Ramón Seselle venceu en dereito e quedouse coa propiedade que logovendería por 125.000 ptas  a Joaquín Pla y Frigue .

Esta fábrica, á súa vez,   sería vendida  en 1879-1881 por D. Joaquín Pla y Frigue e D. Ramón Seselle e Filgueira a favor de Francisco Barcón Quevedo e Angel Paredes Castro. E así foi como o 2 de setembro de 1879 Francisco Barcón e Angel Paredes, socios xerentes da sociedade colectiva intitulada “Barcón Paredes e compañía” de Sta. María de Neda, mercaron a Joaquín Pla e Frigue o que entón se chamaba “Muíños de Xuvia” o 27 de Marzo de 1.881, o prezo declarado na compra foi de 100.000 ptas., gravados ainda cunha pensión foral de 11 ptas. que sería mercada por D. Francisco Barcón Quevedo a sazón de 87 anos á heredera dos desaparecidos señores xurisdiccionais de San Xiao Dona María de los Milagros Jáudenes y Clavijo o 6 de agosto de 1907.

A familia Barcón edificaría a vivenda na que ainda reside  sobre o que fora a nave de laminación, e os muíños de Xuvia , gastadas as súas moas francesas e substituídas por pedras do país, convertéronse co tempoen muíños de maquía, perdendo a súa antiga importancia industrial que efímeramente recuperaron para moer pólvora e cuarzo, e outra vez maínzo ata ata hai 30 anos en que pararon para sempre.

A restauración debe bulir  após destes edificios para elo contamos cos inventarios de mobiliario que figuran nos anexos históricos e documentais de Andrés Pena.

Carpinteria

Primeramente veinte y seis sillas grandes con asientos de Paja

usadas que tasó el maestro carpintero Blas de Pantin en trescientos

doce reales a doce cada una.                                                                                                        312

Quatro Ydem mas usadas a ocho reales cada una treinta y dos.                                        32

Cinco ydem a siete reales treinta y cinco.                                                                                35

Doce pequeñas usadas a diez reales cada una ciento y veinte.                                            120

Cinco pequeñas mas usadas a quatro reales veinte.                                                                              20

Dos Ydem biejas en quatro reales.                                                                                             4

Dos Espejos grandes con sus marcos dorados en doscientos reales

 a cien cada uno.                                                                                                                              200

Tres Cornucopias a veinte reales cada una sesenta.                                                                             60

Cinco Láminas Pintadas en cristal en cincuenta reales a diez cada una.                         50

Una Mesa de Cahoba para Juego en ciento veinte reales.                                                   120

/folio 34 verso/

Dos Catres en treinta y dos reales a diez y seis cada uno.                                                    32

Tres Cenefas para Cortinas de Madera dorada á veinte reales cada una Sesenta.       60

Un Armario de Cedro en doscientos reales.                                                                                            200

Una Cama pequeña en cincuenta reales.                                                                                  50

Una Ydem Grande en doscientos reales.                                                                                   200

Una Comoda Madera de Caoba en doscientos y quarenta reales.                                     240

Una Mesa mui usada de la misma Madera en Ciento y veinte reales.                                              120

Una papelerita pequeña de cedro en veinte reales.                                                                20

Una mesa de castaño grande bastante usada, y otra de Pino

 ydem en ochenta reales las dos.                                                                                                 80

Otra mesa Madera de Pino en treinta reales.                                                                          30

Dos arcas, Madera de Castaño mui usadas en veinte y quatro reales.                              24

Una Mesita de Pino mui usada en veinte.                                                                                 20

Un Catre en diez y seis reales.                                                                                                     16

Un Banco Madera de Pino pequeño, en seis reales.                                                               6

Una Mesa de Ydem usada en diez y seis reales.                                                                      16

Dos Baldes para Agua en treinta reales.                                                                                   30

Una Alacena del Servicio de la Cocina en veinte reales.                                                      20

Un Molino de mano para Cafe viejo en seis reales.                                                               6

Dos sellas para Carrear Agua con Arcos de fierro en treinta reales.                                               30

/Efectos de Cocina/                                                                                                                                        35

Primeramente dos Soperas grandes de Pedernal de buen uso,

que tasaron los Peritos  á prudente juicio en quarenta y ocho reales

 a veinte y quatro cada una.                                                                                                         48

Una ydem mas pequeña en doce.                                                                                                12

Tres docenas de Platos de Pedernal, a diez y ocho reales docena

cinquenta y quatro.                                                                                                                           54

Quatro Fuentes grandes de ydem a diez y seis reales.                                                                             64

Quatro ydem medianas a diez reales quarenta.                                                                         40

Quatro ydem pequeñas a seis reales veinte y quatro.                                                                              24

Doce tazas de Talavera pintada con sus platitos para café en quarenta y ocho reales.  48

Una Jarra de ydem para Ydem en diez reales.                                                                          10

Una Tetera en ocho reales.                                                                                                                             8

Dos saleros de Christal en quatro reales.                                                                                    4

Doce Basos qrandes de Ydem en veinte y quatro reales, dos cada uno.                                              24

Doce chicos de ydem en diez y ocho reales.                                                                                18

Veinte Botellas de vidrio en treinta y seis reales á real y medio cada una.                        36

Dos vinageras de Cristal en diez reales.                                                                                      10

Una Caldera de Cobre mui bieja en sesenta reales.                                                                  60

Un Caldero de ydem de mediano uso en treinta reales.                                                           30

Uno Ydem mas chico en diez y seis reales.                                                                                  16

Un Perol de Laton pequeño en treinta reales.                                                                            30

/Paxina 35/

Efectos de Cocina

Primeramente dos Soperas grandes de Pedernal de buen uso, que tasaron los Peritos á prudente juicio en quarenta y ocho reales, a veinte y quatro cada una.                                                       48

Una ydem mas pequeña en doce.                                                                                                          12

Tres docenas de Platos de Pedernal a diez y ocho reales docena cinquenta y quatro.           54

Quatro Fuentes grandes de Ydem a diez y seis reales, sesenta y quatro.                                   64

Quatro ydem medianas a diez reales quarenta                                                                40

Quatro ydem pequeñas a seis reales veinte y quatro.2                                                   4

Doze Tazas de Talavera pintada con sus platitos para café en quarenta

 y ocho reales                                                                                                                             48

Una Jarra de ydem para ydem en diez reales.                                                                 10

Una Tetera en ocho reales.                                                                                                    8

Dos Saleros de Christal en quatro reales.                                                                          4

Doce Basos grandes de Ydem en veinte, y quatro reales dos cada uno.                     24

Doce chicos de ydem en diez y ocho reales.                                                                       18

veinte y quatro Botellas de vidrio en treinta y seis reales á real y medio cada una.              36

Dos vinageras de cristal en diez reales                                                                                               10

Una caldera de Cobre mui bieja en sesenta reales.                                                          60

Un caldero de ydem de mediano uso en treinta reales.                                                   30

Uno ydem mas chico en diez y seis reales.                                                                         16

Un Perol de Latón pequeño en treinta reales.                                                                   30

/folio 35 verso/

Quatro Tarteras de Cobre grandes

 usadas á veinte y cinco reales cada una cien reales.                                                      100

Una ydem pequeña en diez y seis reales.                                                                            16

Una ollita de Campaña con su Tapa de Cobre en treinta reales.                                 30

Una Cafetera de Cobre mui usada chica con su tapa en seis reales.                           6

Una ydem de lo mismo grande sin tapa en veinte reales.                                                              20

Una chocolatera de ydem grande usada en otros veinte reales.                                   20

Dos ydem de lo mismo medianasy mui biejas a cinco reales cada una diez.            10

Una ydem de lo propio chica de buen uso en ocho reales.8

Otra de Fierro Colado tambien de buen uso en treinta reales.30

Quatro Candeleros de metal amarillo a seis reales cada uno,

veinte y quatro reales.                                                                                                             24

Dos Palmatorias de ydem a seis reales doce.                                                                    12

Quatro tiestos de fierro usados a tres reales doce.                                                          12

Tres cucharas, y tres Espumaderas de ydem en diez y ocho reales.                           18

Unas Parrillas de lo mismo redondas en diez reales.                                                      10

Dos tres pies ygualmente de fierro pequeños en seis.                                                      6

Cinco Sartenes tambien de fierro grandes, y chicas usadas

usadas (sic) en treinta y cinco reales.                                                                                  35

Dos planchas de ydem para Planchar viejas, en catorce reales a siete cada una.   14

/folio 36 recto/

Dos Pares de Espaviladeras de fierro a dos reales cada una quatro.                         4

Una ferrada de ydem para Agua en Cinco reales.                                                           5

Un Almirez Con su mano de Bronce pequeño en veinte reales.                                    20

Dos Potes con sus Tapas de Fierro medianos usados

 a treinta reales cada uno sesenta.                                                                                        60

Reloxes, y Alhajas de Plata.

Primeramente un Relox con su Pendula y Caxa de madera pintada,

 usado que tambien tasaron los Peritos a prudencial juicio en mil reales.                1000

Otro de Faltriquera de Plata biejo, y sin vidrio en ciento, y veinte reales.                               120

Un Par de Evillas, y otro de Charreteras de Plata usadas en sesenta reales.            60

Treinta y dos cubiertos de Plata usados diez y ocho Cucharitas de ydem para cafè; dos Cucharas de ydem; Seis Candeleros de lo propio, y dos Espaviladeras con sus Platillos tambien de Plata, uno y otro con peso de trescientas diez y siete onzas à veinte reales onza

Seis mil trescientos y quarenta.                                                                                            6340

Doce Cuchillos con sus Cabos de Plata à cincuenta reales cada uno, Seiscientos. 600

MUSEO DAS REALES FABRICAS DE FARIÑAS DE NARÓN

O mencionado inventario continúa describindo o mobiliario da fábrica de fariñas que será restaurado neste proxecto.

1ª Etapa:  Restauración do complexo fabril das Reales Fábricas de Fariña da Ponte de Xuvia, das dependencias industriais; a reconstrucción e restauración do perimetro habitacional existente fielmente adaptado as  funcións orixinarias .

 

PROXECTO I MUSEO DAS REALES FABRICAS DE FARIÑAS DE NARÓN

1ª Etapa:  Restauración do complexo fabril das Reales Fábricas de Fariña da Ponte de Xuvia, das dependencias industriais; a reconstrucción e restauración do perimetro habitacional existente fielmente adaptado as  funcións orixinarias .

MATERIAIS

Son os tradicionais realizados por procedementos e técnicas tradicionais:

 
 

EFECTOS DE LA FABRICA DE HARINAS.

Primeramente una Romana usada que tasaron/ folio 36 verso/ los Peritos de acuerdo con Don Santiago Dupin en cien reales.                                                                                   100

Cinco Picos á veinte reales cada uno cien.                                                                         100

Una Barra de Fierro en ochenta reales.                                                                             80

Una Pinza de ydem en diez y seis.                                                                                        16

una Sarria de ydem en ocho.                                                                                                 8

Un Martillo grande en diez y seis reales.                                                                           16

Una Barrena vieja en cinco reales.                                                                                      5

Una Azuela de recortar las bujas en treinta reales.                                                         30

Dos Gubias a siete reales cada una Catorce.                                                                     14

Dos Cribes en 3 reales.

Dos Palas de Madera a quatro reales ocho.                                                                        8

Dos Candiles a ydem, ydem.                                                                                                  8

Una medida de aferrado para Trigo.

Otra de a medio para ydem.

Una ydem para Maiz.

Otra de amedio para ydem.

Tres Cernidores para Arina mui deteriorados, y faltosos de Tela a doscientos quarenta reales cada uno setecientos veinte.                                                                                     720

Uno ydem para Salvado cuasi ynutil en ochenta reales.                                                 80

Un Limpiador para Trigo con su cilindro de Alambre sordo

en trescientos veinte reales.                                                                                                   320

Un limpiador de Agua grande en quinientos reales.                                                       500

Uno yd. mas pequeño en quatrocientos reales.                                                                 400

/folio 37 recto/

Otro ydem desarmado en trescientos reales.                                                                    300

Doscientos quintales de Casca vieja, y de poco servicio

a diez y seis reales quintal, tres mil doscientos.                                                               3200.

MUSEO DAS REALES FABRICAS DE FARIÑAS DE NARÓN

1ª Etapa:  Restauración do complexo fabril das Reales Fábricas de Fariña da Ponte de Xuvia, das dependencias industriais; a reconstrucción e restauración do perimetro habitacional existente fielmente adaptado as  funcións orixinarias .

MATERIAIS

Son os tradicionais realizados por procedementos e técnicas tradicionais:

Empregaranse as mesmas técnicas de canteiria, de carpinteria, de ferreiria, e de forxa, que no seu día tiña a edificación. Pedra de de cantería de grao, cachote e mampostería. Madeira para vigas,  pinche do penal, pontóns ou correas e tablazón de carballo ou de Castiñeiro tratado. Carpintería de Teka con ventanal exterior despezado en rectángulos que conteñen pequenos cristais suxeitos con masilla ou silicona na súa cara exterior. Exterior pintado e interior vernisado e lacado. Portas interiores  con dúas follas vernisadas, reconstrucción da clavazón e pechaduras, vidros, e ventanas vernisasas  e contras vernizadas s cos seus peches orixinais e clavazón .

Tella do país, para a cubrición e enfoscados de cal e area para exteriores interior de xeso. Andares de madeira.

Estes edificios, co terreo descuberto anexo, encontrábasen pechados e circunvalados por un  muro de pedra formando unha única finca ou recinto que ocupaba unha extensión de terreo cuberto e descuberto de 199 áreas, 25 centiáreas.

CARACTERÍSTICAS  CONSTRUCTIVAS

        Salvo nos arcos e o inferno, con entradas e saídas, muros da presa, alicerces e vans das portas e fiestras de cantería, o resto do edificio é de perpiaño con recebo ou enfoscado tradicional.

         Cando se construiu a edificación de planta baixa destinada a cobrería, unificouse a fachada ou fronte do edificio cunha parede de perpiaño e cachotería. Esta edificación intermedia contrasta coa obra do século XVIII por presenta-la particularidade de que os vans se enmarcan por bloques compactos de ladrillos das telleiras de Xuvia, con arcos de descarga do mesmo material.

         O edificio en conxunto é un exemplo de calidade e sobriedade constructiva. Un edificio feito para ser unha fábrica, obrando en sinerxia os materiais empregados distribuídos con racionalidade e funcionalidade.

EQUIPAMENTO E MOBILIARIO

        Hoxe só se consevan catro moas borneiras no seu sitio, duas na sa principal sobre un piso de lousa, cubertas de escombros, conservan todavía restos da caixa e tremiñado e un burro de ferro caído baixo o desplome da cubrición e a sala menor con dúas moas con restos das caixas e o piso de madeira; nunha aprecíase na soborella a cruz de ferro e o varón tamén de ferro, que se introduce nun cabouco ou tineta onde encaixaba o rodicio.

        Pola súa complexidade cinguímonos aquí á descripción e desenvolvemento da fábrica de fariñas coñecida hoxe como Muíño de Xuvia.

        Unha capacidade inédita en Galicia de molturación de 70.000 fanegas de trigo equivalentes a 242.812,5 ferrados de áridos, que sería ampliada pois en torno a 1.797 os muíños de Xuvia de Lestache e o de Lembeye de marés no Ponte moían ao ano xuntos 259.000 fanegas de fariña “de todas calidades” [3].

        Hai que ter en conta que a fábrica de Lestache contaba só con catro moas de 6 pes ou 8 cartas de pedernal fino de Francia; uns 2 mts. (1.944 cm.) de diámetro e de 14 pulgadas de groso cunha capacidade de molturación por hora -segundo se desprende do informe pericial xa aludido, contido nunha enquisa de 1.787- de 10 ou 15 ferrados de trigo en virtude de que foran mudas de primeira ou segunda sorte.

        Eran moas grandes e pesadas, que se movían con lentitude entre 45 e 50 revolucións por minuto, e so podían chegar ás 60 cando a capa por desgaste pesaba menos.

        Cada moa podía moer 70.000 ferrados ao ano, segundo os peritos, e isto, como xa dixemos, supón 15 horas de traballo durante 365 días ou 195 días moendo sen parar as 24 horas.

        Nada sabemos dos turnos de traballadores, nin do número de operarios especializados. Debería haber un muiñeiro e varios aprendices, máis as tripulacións e os patróns dos bergantíns e os cinco mariñeiros da dorna. Como mínimo unhas 25 persoas.

        O muiñeiro e os seus axudantes encargaríanse tamén do funcionamento dos cinco limpadores e as cinco peneiras accionadas manual e hidráulicamente, traídas de Francia.

VALOR HISTÓRICO, ETNOGRÁFICO E PATRIMONIAL DO INMOBLE E SIGNIFICACIÓN PARA NARÓN.

        Tras esta demorada exposición queda fora de toda dúbida o valor patrimonial deste inmobiliario representativo da muiñeiría industrial, que hai que considerar en conxunto co muíño das Aceas do Ponto, o muíño de vento de S. Mateo e o muíño de turbina e cubeta dos Amenadá en Freixeiro e outros moitos que conformaron o complexo muiñeiro máis importante da Galicia da Ilustración e os alicerces dunha verdadeira revolución industrial logo malfadada.

        O inmoble encóntrase actualmente, tras 27 anos de abandono, pouco máis ou menos nun estado de ruína total na carpintería e cubrición que amenaza con extenderse en pouco tempo a cantería e cachotería dos formales e alicerces da fábrica.

         Urxe a súa restauración, a posta en valor do lugar, e sinalamos a idoneidade deste elemento do inmobiliario etnográfico para a ubicación dun museo etnográfico das construccións para auga similares aos doutros países da Europa Atlántica insular e continental en Francia ou Inglaterra.

        En último lugar, sinalamos que esta edificación ten un valor, asemade, emblemático para o concello de Narón, por canto supón un referente do concello e unha seña de identidade, ao estaren ubicado no que foi o centro administrativo, económico e social a Xuvia de S. Xiao de Narón.

        Forma este conxunto en tan penoso estado parte esencial do patrimonio histórico-artístico municipal e a súa perda por ruína sería inadmisible.

O MUIÑO DOS AMENADÁS

 

        A rede de muiñería industrial de Narón forma un conxunto que hai que recuperar có Muiño de Vento de San Mateu e O Muiño de Lembeie do Ponto de Xuvia. Outro muíño industrial deste conxunto singular está rehabilitado. Foi fabricado por Juan Lestache no río Freixeiro, no lugar dos Amenadás. O foro foi outorgado en Ferrol o 18 de xaneiro de 1813 polo fillo de José María Bermúdez de Xuvia, Pedro María Bermúdez, dono da casa e Pazo do Monte de Sta. Icía. Déronse a Lestache dez ferrados de terra no monte chamado dos Amenadás ou Ameneiros para o establemento dun muíño de fariñas baixo varias condicións, de facer Lestache á súa costa un camiño de carro dende o monte ata o muíño; e de face-lo canle ata o muíño para trae-la auga ata a súa moenda.

         A zanxa non podía exceder a vara e media de ancho e debería ter unha ponte que servira de paso. Asemade, no muíño o señor D. Pedro e as persoas que levaran a súa orde, poderían moer os graos precisos para a súa casa sen pagar cousa algunha. O señor do dominio resérvase o direito a mercar en primeiro lugar, en caso de venda do propietario, “por el tanto con deducción de la décima parte del precio por razón de laudemio, y no queriendole conceder su licencia para dicha enagenación”.

        Eran épocas difíciles para a muiñeiría e podíamos pensar que o industrial e Lestache tenta facer fortuna no mundo rural cun muíño máis pequeno. O foro fíxose por tres vidas de reis e vintenove anos e estaba gravado cunha pensión de 160 reais. Pero non é así. O que tenta Lestache é facerse, para sair do apuro, ca comercialización dos excedentes do trigo do país do señor da Casa do Monte e de paso contar cun muíño industrial de “cubeta” con dous rodicios de turbina (é dicir, que se moven polo peso da auga, encaixados nunha tineta con capacidade e estructura pensada para ser ampliado a seis moas se chegaban tempos mellores). Un muíño calcado da “Enciclopedia”.

 

 PRESTAMO DE TRIGO Á MARIÑA

 

10 DE XULLO DE 1794

 

Don Juan Lastache vecino y comerciante en la Puente de Juvia , jurisdicción de Narón con el devido respeto hace presente a vs. Haver suministrado a la Maestranza de estos Reales Arsenales Setecientos treinta y cinco ferrados de Maiz a diez y siete reales de vellón cada uno y cinco mil setecientos cinquenta y tres panes de a cinco rs., cuio ymporte asciende a Rs. vellón quarenta y un mil quatrocientos treinta y uno, en virtud de Papeletas del Sor.  Comisario del Astillero dn Jph Arostegui hasta ocho del presente Julio para que pudiesen mantenerse dichos operarios mediante no seles egecutaba el pagamento de los Jornales correspondientes a dos meses y medio que se les devia, y para continuar si se ofrece en lo adelante otro suplemento rendidamente Supplica a vs. Se sirva mandar se le libre dicha cantidad para reintegrarle del referido desenbolso. Ferrol diez de Julio de mil setezientos noventa y quatro=

                Con poder de Dn. Juan Lastache: Ante Vazquez Fraguio.

PROGRAMACIÓN UTILIDADES E SERVICIOS

O programa será rendible mantendose dos propios ingresos que xenere a instalación consistente nunha atractiva oferta de ocio e de cultura, ao tempo que un local para a celebración de eventos especiais, congresos, reunións de negocios, conferencias, visitas guiadas, actividades de “re-enactment”, conciertos de música de cámara, etc.

  • O OBXECTO NA FUNCIÓN MEDIANTE A RECONSTRUCCIÓN E RESTAURACIÓN FIEL E EXACTA dos inxenios industriais da Real Fabrica de Fariñas da Ponte de Xuvia. Restauración do complexo fabril das Reales Fábricas de Fariña da Ponte de Xuvia, das dependencias industriais; a reconstrucción e restauración do perimetro habitacional existente fielmente adaptado as funcións orixinarias de maneira que poidan ser amosados nun entorno recuperado do río Xuvia e integrada como a principal atracción do Paseo Marítimo. Como ára angular e monumento significativo da Historia Industruial de Narón, da cultura do século XVIII e da vocación moderna do Concello de Narón.
  • MUSEALIZACIÓN ACTIVA das salas do edificio de casa habitación. Todo o mobiliario, mobles, vaixela, etc. e suceptible de restauración, o mobiliario industrial se restaura partindoda recuperación con materiais artesanais do pais das series de oficios da Enciclopedia. Os mobles segundo estilos locais fornecidos polo mobiliario de Capitanía e do pazo da Casa do Monte, as ferramentas da Enciclopedia francesa, as moas e maquinarias dos muiños das pezas orixinais conservadas, e das maquetas e medidas do derradeiro restaurador Don José “Marqués.   Se crearán no interior do edificio espacios administrativos e de xestión, salas de exposiciós en modernas salas habilitadas con tódolos adiantos, espacios independentes das salas musealizables que estarán dotadas dun reconstruídomobiliario tradicional. Nas dependencias do museo nos expositores con modernas técnicas de musealización realizarase un Museo das Reales Fabricas de Fariñas de Narón, un Museo de la radio e a Radiodifusión, unha Sala de Exposicións-Museo do Teatro, un Museo Etnográfico dos Oficios da Terra de Trasanxos e un Museo Arqueolóxico-Interpretativo da Terra de Trasancos.  Todo elo mediante o emprego por etapas de técnicas de restauración e reconstrucción  prelativa nos tres edificiospara museos e aulas didácticas sobre os inxenios, que como estos restos, naceron da axeitada utilización das forzas naturais e se proxectaron , de maneira equilibrada sobre a historia.
  • MANTENIMENTO POR INGRESOS DO TURÍSMO. Conseguir uns espacios multiuso que permitan amosar o patrimonio municipal, incluído o emblemático edificio que nos ocupa, e facer partícipes do mesmo a visitantes e residentes desta comarca. O edificio manterase cos ingresos que xeneres as suas actividades extendidas nun amplo abano concertos, cineforum, visitas guiadas, cursos de grabado e técnicas de restauración, conferencias, congresos, etc. programados pola dirección e mantenimento do centro, cunha cafetería, pastelería e tenda de artesanía e productos e roupa tradicional.

PROXECTO I

SALA DOS MUIÑOS INDUSTRIAIS

 

A proposta PROXECTO I incide sobre primeiro dos tres corpos mencionados: PROXECTO I Sala dos Muiños Industriais, PROXEXTO II Casa Habitación e PROXECTO III Almacéns unidos polo patio e polos pasillos de acceso. Considérase non intervencionista, non realiza cambios nas extructuras senón que se basea no aproveitamento da racionalidade do espacio dezaoitesco e na adecuación das amplas dependencias industriais ás novas funcións de áreas musealizables  demandadas polo importantísimo acervo patrimonial inmobiliario do Concello.

PROXECTO I

Sala dos Muiños Industriais. Conservamos varios inventarios ad hoc sobre o estado das sás de maquinas nos séculos XVIII e XIX polo que se restauran no seu estado primitivo con todo o seu valor etnográfico histórico documental e patrimonial, incluíndo os artiluxios fabrís  de Lestache e de Bucán. A musealización didactica e viva permite a participación dos asistentes no funcionamento  dos muiños complementada a exhibición con audiovisuais e paneis da historia dos muiños e do tráfico internacional de fariñas, das técnicas de envasado, do “sistema de molturación económica”,  e das peneiras ou limpadores hidráulicos, etc.,de xeito que se podan informar do alcance Histórico e área de influencia dun importante conxunto de muiñería industrial que xunto á Real Fábrica de Lembeye do Ponto de Xuvia (Narón) pola súa proxección internacional, constitue o conxunto monumental molinolóxico máis importante de España. Trala restauración proporemos se declare o conxunto restaurado Ben de Interese Cultural de Galicia.

As únicas concesións á modernidade deben ter carácter didáctico. Mediante un sistema de transparencias entre o tremiñado e os infernos e as entreplantas coas peneiras automáticas permitirán comprender o funcionamento do sistema de molturación económica e da “muiñeiría de nova invención do S.XVIII un caixón transparente de cristal deixará ver o funcionamento das turbinas furneiron dos muiños franceses e sobre o tremiñado  as pasarelas  deixarán ver a  entrada e a saída da auga.

PROXECTO II

O PROXEXTO II se elaborará para a Casa Habitación. Ao tempo que elimina divisións modernas debe considerar atendendo os importantes fondos museisticos do concello e ás necesidades de contar con espacios axeitados de exposición adaptar a estes fondos con criterios didácticos espacios modulares para a súa musealización  e axeitada  esposición. Algúns detalles deberán ser respetados e restaurados cun alto grao de fiabilidade pois conservamos varios inventarios ad hoc sobre o contido e o estado orixinario do edifico

Destínase a planta baixa a museo e a parte superior a aulas temáticas, biblioteca e videoteca.

O destino principal deste pabellón é o que se considere en cada momento polos especialistas, en historia e arqueoloxía, para que poidan proxectar as súas técnicas e coñecementos sobre o visitante, facéndoo partícipe, en forma e maneira, dos mesmos.

PROXECTO III

O PROXEXTO III se elaborará para oficinas, cafetería, tenda de souvenirs, sás de esposicións etx., sobre os espacios que ocupaban os almacens fabris. Faráse sobre amplos espacios ruinosos que foron o almacén da sal, etc., da fábrica de curtidos, da fábrica de fariñas, da fábrica de papel, da fábrica de laminados,  e da fábrica de tecidos polo que elementos singulares, de incalculable valor para a arqueoloxía industrial aparecerán tras dunha intervención arqueolóxica, esta circunstancia debe ser tido en conta á hora de planificar a construccion dun soto pero lonxe de ser un atranco será una avantaxe, pois os restos dos pilos, dos canales etc, serán musealizados e integrados nos novos espacios e expostos baixo un suelo acristalado. Os espacios resultantes da intervención  para as oficinas, a cafeteria, a tenda,  o pequeño auditorio, e a sá de recepción e interpretación potenciarán o valor do conxunto.

PROXECTO I

 

CONSTRUCCIÓNS 

A RESTAURACIÓN DA SALA DOS MUIÑOS INDUSTRIAIS

            Consiste na retirada de excrecencias, cementos,  escombros e  restos de intervencións recentes e a reposición do estado orixinal.

O tipo de construcción empregará as técnicas de restauración dos MUÍÑOS partindo da clonación dos modelos conservados.

MATERIAIS DA SALA DOS MUIÑOS INDUSTRIAIS

Os materiais tradicionais e as técnicas e tratamentos máis avanzados,

vernises e tratamentos de duración para as madeiras,

substitución do ferro polo aceiro nos rodicios de turbina fourneirón

restaurando fielmente o desaparecido con técnicas e materiais actuais que garantizen a conservación e a duración do perdido pola acción do tempo

 restitución do que queda:

– os moi caros bronces que deben estar no fondo das turbinas

-as cremalleiras dos afiridoiros

  -a xigantesca capa e pé do “muiño de cuarzo”.

 O proxecto rehabilitará o entorno, a presa e a comporta. respetando o existente e integrándo de modo tradicional os materiais e técnicas ora, “á catalana”  por contraste como é o caso da madeira ou dos rodicios de aceiro.

SALA DE LESTACHE

Os materiais neste proxecto son:

O ACEIRO, para  os rodicios, e os varóns do muiño, e diversas estructuras.

MADEIRA, para portas interiores, ventanas, contras, o tremiñado, caixas, caixóns, mollegas, comportas, etc.

PEDRA de granito industrializado en chapa de 4,5 cm., para solos e para  catro pes de muiño e máis para un xogo de capa e de pe negreiro.

CRISTAIS. Para divisións trasparentes e solo sobre espacio ou obxetos de exposición.

CARTÓN-XESO. Para recubrimento de paredes ou tabiquería (en sustitución das divisións antigas de xeso e barrotillo) . Para trasdosados de muros existentes con barreira de vapor.

PEDERNEIRA FINA DA FERTÉ SOUS JUARRE, nun xogo de oito capas.

Outros materiais secundarios que requiren a presencia de tecnoloxías actuais para resolver demandas actuais.

PROXECTO DE MOBILIARIO DA SALA DOS MUIÑOS INDUSTRIAIS DE LESTACHE.

PANEIS MODULARES de exposición.

MESAS/VITRINAS.

FOCOS E PUNTOS DE LUZ INDIRECTOS, do local, dos muiños, das turbinas etc. MATERIAIS DIDÁCTICOS , maquetas, dibuxos, audivisuais, proxectores, pantallas.

Este proxecto debe ir coordinado e debe entender a construcción dun modo complementario e integrado para que a súa resposta non sexa distorsionante do conxunto.

SALA DE BUCAN

Muiños industriais de turbina fourneirón pero de aspecto tradicional, con boreleira , canaleta e banco rectangular.

Os materiais neste proxecto son:

O ACEIRO, para  os rodicios, e os varóns do muiño, e diversas estructuras.

MADEIRA, para portas interiores, ventanas, contras, o tremiñado, caixas, caixóns, mollegas, comportas, etc.

PEDRA de granito industrializado en chapa de 4,5 cm., para solos e para  catro pes de muiño e máis para un xogo de capa e de pe negreiro.

CRISTAIS. Para divisións trasparentes e solo sobre espacio ou obxetos de exposición.

CARTÓN-XESO. Para recubrimento de paredes ou tabiquería (en sustitución das divisións antigas de xeso e barrotillo) . Para trasdosados de muros existentes con barreira de vapor.

PEDERNEIRA FINA DA FERTÉ SOUS JUARRE, nun xogo de oito capas.

Outros materiais secundarios que requiren a presencia de tecnoloxías actuais para resolver demandas actuais.

PROXECTO DE MOBILIARIO DA SALA DOS MUIÑOS INDUSTRIAIS DE BUCAN.

PANEIS MODULARES de exposición.

MESAS/VITRINAS.

FOCOS E PUNTOS DE LUZ INDIRECTOS, do local, dos muiños, das turbinas etc. MATERIAIS DIDÁCTICOS , maquetas, dibuxos, audivisuais, proxectores, pantallas.

Este proxecto debe ir coordinado e debe entender a construcción de forma globalizada e técnicamente dirixida polo historiador municipal como perito e máximo coñecedor de este tipo de muiños, co fin de que tódalas intervencións propostas asumindo un carácter complementario supeditado e integrado á inversión principal non sexan distorsionantes co valor patrimonial dos inmobles e do importantisimo conxunto patrimonial europeo, galego, naronés e español.

l.

[1] prior de Xuvia, autor de dous estudios históricos do Mosteirodo Couto

[2]as copias que emprego no presente traballo con anterioridade ó seu depósito no AMF fóronme amablemente  facilitadas polo profesor Urgorri Casado  en 1983[2] Montero y Aróstegui, “Historia y descripción de la ciudad y departamento naval del Ferrol. 1.859.  Ed. Princ. páx. 41.

[3] Montero y Aróstegui, ib. páx. 178.

Publicado em HISTORIA DE NARÓN E A TERRA DE TRASANCOS | Deixe um comentário

A MUIÑEIRIA TRADICIONAL DO CONCELLO DE NARÓN 1ª Parte

[Atención! Páxina en construción]

POR ANDRÉS PENA GRAÑA

LIMIAR 

 

O    MEDIO.  RELEVO

TRASANCOS

J. R. Fernández Villares, ex Cornide -deseño para o II vol. da Historia de Narón, de A. Pena.

O Concello de Narón participa da xeomorfoloxía da comarca da Terra de Trasancos, lato val orientado en dirección S-N que comunica a Ría do Ferrol có Océano Atántico.

P1010508

O Val de Trasancos péchase ó Atlántico  -Montes da Painceira (San Mateu) e Vilarquinte, Campo da Arca e A Lagoa (O Val) –

sendero

e ós aceirados ventos do NW pola grande, elevada, esgrevia dorsal que dende o cabo Prioriño (Prioiro Chico) vai ata o Monte Campelo polo Norte

SANYO DIGITAL CAMERA

, ramificándose ao Oeste ata a costa de S. Xurxo da Mariña cun declive cuasi vertical  en toda a pendente que mira ao mar.

Narón

-Ex Foto de Pepe do Couto-

Asentase entre as paredes destas serras unha xigantesca chaira, ancha, longa, pouco elevada nomeada na Idade Media “Valle Trasanquos” que en dirección Norte/Sur exténdese dende Valdoviño, Lago, Sequeiro, Meirás e Valdetires, pasa por Sedes, O Val, Castro, Leixa, San Mateo e Santa Icía de Trasancos, San Xiao de Narón, Xuvia, Serantes  e Ferrol.

Monte Esperón

Vista do Val de Trasancos desde o mirador deseñando polo servizo de arqueoloxía, hoxe inexistente [foi vandalizado] do Monte Esperón. O cartel  ilustrado por Eva Merlán Bollaín, recollía unha das moitas lendas do Monte. Alberga no seu interior unha cova da que brota un gran manantial de auga, doce onde os Mouros gardan o tesouro de sete imperios.  A agua, índose por unha subterránea galeria desagua no fondo da praia de Pantín, podéndose localizar o lugar esato polo ruído que fai ao saír.

Na outra estrema, o val, péchase ao Oriente por outra dorsal,  confrontada  e continuación da anterior, que principia seu percorrido hodográfico en Pantín e departe ao Sur polas freguesías de Valdoviño e Sedes, onde  vira, dirixíndose cara o leste por Pedroso a Santa Mariña do Monte e remata no Val de Moeche e as Somozas.

A parte Oriental do Concello de Narón comunica esta chaira e Val de Trasancos co val do río Xuvia e as terras baixas de Moeche a traveso dunha  fonda e particularísima depresión: o Val de Pedroso.

Nado a finais do terciario cando se produce a alteración das rochas dos montes de Nenos e a Pereiruga ( Augusto PEREZ ALBERTI ), conformaríase durante o cuaternario cando o clima seco que durou ata hai 100.000 anos permitiu ás augas torrenciais arrastrar superficies areosas, limos (as celebres barreiras de Pedroso, sobor de todo a escasísima e rara arxila azul, apreciadísima polos hidroterapeutas e balnearios ao conter  un cobalto radiactivo empregado con fines terapéuticos) e cantos, desmantelando así a alterada capa terciaria, lixando as terras altas, marcándose profundamente a complexa rede hidrolóxica desta freguesía, e formando con depósitos de tipo aluvial e torrencial o Val de Pedroso.

De The original uploader was PepedoCouto de Wikipedia en gallego

Foto de Pepe do Couto do rio Xuvia pasando por Pedroso para a Wikipedia en Galego

O río máis salientable do Concello de Naró

*n e da bisbarra de Trasancos é, xunto co seu afluente o río Castro ou Narahío, o río Xuvia.

muiño de xuvia2

Co berce nas Somozas, o río Xuvia, (coñecido na Antigüidade ó ser probablemente  este río o célebre  Libica  que xunto co Nario situa nunha ría dos Artabros “de boca estreita” ó historiógrafo Pomponio Mela), moi caudaloso, recolle no seu decurso por Narón as augas dos montes de Nenos e a Pereiruga que  a el conflúen dunha morea  de regatos e arroios de Pedroso (augas do Monte de Nenos e a Pereiruga), Sedes, San Xiao de Narón e Doso. No seu  espectacular desaugue no canto da ría move o muíño e “Fábrica Real” de fariñas construído polos Franceses Juan Lestache e Francisco Bucan  na Ponte de Xuvia.

Asteleiros do rio xubia

Ríos menores, máis de alcance no Antigo Réxime para a economía do Concello de Narón,  son, en primeiro lugar o río chamado Vespasante que, tras nacer no lugar do Lubeiro de Santa María a Maior do Val  tomar  este nome dunha célebre mámoa ou túmulo do Neolítico final chamado Arca de Vados Pasandit – milagrosamente conservada ata hoxe por servir de marco terminal, a carón do vado entre as frigresías de San Mateu e O Val- , o seu cauce vai recibindo logo, sucesivamente, o nome das parroquias que o acollen: Leixa , Santa Icía …, para, pasada a ponte chamada romana[1] xa co seu caudal considerablemente crecido polos aportes de varias fontes e regos, é en Piñeiros coñocido co nome de río dos Amenadás; movendo  e bautizando outro interesante muíño industrial de Lestache :

turbina do muiño dos Amenadás

o “Muíño dos Amenadás”

muiño dos amenadás

e chámase  río Freixeiro  cando desauga no “Mar da Xoiva” no esteiro do Ponto polas comportas do monumental muiño de marea e Real fábrica de Fariñas de Lembeie.

o ponto 3

Máis pequenos , outros ríos de menor importancia verquen as súas augas na ría, este é o caso do  nomeado río Cabra, dos Abruñeiros ou Inxerto; e o regato do Salgueiro ou Pedregal, en San Martiño de Xuvia ou o río Pereiro que pasa por Xuvia e San Xiao de Narón e desauga na Gándara.

Unha escepción e o río de Cortes antigo río da Raíz,  que dende a freguesía do Val pasa á de Meirás e verque ó Atlántico composto de numerosos regos  con orixen nas fontes que recollen a auga dos Montes da Lagoa e Campo da Arca.

TERRATRASACOS

Pokorny IEW 1078 (1870/47) gr. τρασιά (trasiá), tarsim̥ (tarsiá), F., Darre, Flechtwerk zum Trocknen; W.: s. lat. terra, F., Land, Erdboden; vgl. ae. fel-terr-e, sw. F. (n), Erdgalle (eine Pflanze); W.: lat. torrēre, V., dörren, braten, backen, rösten, sengen, versengen, entzünden; W.: s. lat. torris, M., Brand, brennendes Holzscheit; W.: s. lat. torridus, Adj., gedörrt, gebrannt, dürr, trocken, verbrannt; W.: germ. *þarzjan [tharzian, cf. comp. tharzian+i+cos, Trasancos, “os que fan rozas para cultivar”], sw. V., trocknen, dörren; airl. tart, “sede” [con reduplicación. cf. Tartares, monasterio vocitato Tartares [con implicacións en Xeografia Sagrada ( cf. os topónimos Lamas do Inferno onde hoxe está o hipermercado Alcampo, e a forma hipocorística, O Inferniño], e tb. Tartessos, psv.: “os que fan rozas” [‘Sabemos que o litoral gaditano retrocedeu, e unha restitución da topografía antiga amosao a varios quilómetros ó interior, isto fixo que a poboación se trasladase da costa ás illas de Cádiz e León. A causa de que se cegasen os portos débese ás rozas que facían os agricultores que aceleraron a erosión e o transporte polos ríos de sedimentos do chan desprotexido do manto vexetal que acabaran cegando os esteiros e facendo impracticables os portos (Pena Graña, 1991 a, 71 )] Ilustración de Eva Merlán dirixida por A. Pena, para a obra Narón , unha Historia Ilustrada na Terra de Trasancos. E. Merlán, A. Pena, A. Filgueira 1ª ed. 1995; 2ª ed. 2oo9, p 13

A Terra de Trasancos, como o resto das bisbarras galegas limítrofes (Labacengos, Arros, Bezoucos) históricamente conformadas dende o Neolítico por pobos agricultores, ten unha orixinalidade climática e unha xeomorfoloxía de seu. A temperatura media (Monteventoso) é de 13,3 graos fronte aos 13,9  graos da Coruña, e as precipitacións sitúanse en 970 mm. (fronte aos 1.012 mm. da Coruña) Cunhas oscilacións térmicas de 14,2 graos. O mes máis chuvioso é Decembro e o máis seco Agosto.

No século XIX, ata 1.845, a media anual de días despexados foi de 79 frente a 97días parcialmente cubertos , 42 cubertos , 113 días alternaron nuboeiros variables e chuvias e 14 días cubertos con chuvia continua .

Situado no eixo xeográfico da Terra de Trasancos [2] o Concello de Narón (un conxunto de freguesías de longo pasado, agregadas [3] artificialmente en 1836, ó meu modo de ver organízase en espacios humanos historicamente consolidados:

Pedroso e Xuvia

Os dous grandes monasterios dos Petriz ou Trava, Juvia e Pedroso, coas súas respectivas áreas de influencia. Aínda que todos comparten o común acervo celtoatlántico institucional, usos, costumes, metrología, fé e sentimento relixioso, a chamada consuetam rationem, o amplo paquete de milenarias costumes, usos e tradicións, presenta multiples e rechamantes variacións en cada lugar.

1º.- O pertencente ao couto xurisdiccional do Mosteiro bieito e cluniacense de San Martiño de Xuvia  que existía con anterioridade ó ano 844 na ribeira da Ría de Ferrol, olim “Mar da Xoiva” dende o rio Freixeiro ata  o  río Areoso ou rio do Inferniño[4] monte chamado do Montón.

2º.- O couto de San Salvador de Pedroso, Mosteiro de coengos regulares de Santo Agostiño fundado o ano 1.111 pola irmá do Conde de Galicia, dona Munia Froilaz ata que foi mercado en 1544, con Doso, Placente e Sedes, a Mondoñedo [Cal Pardo.1984:30-1;225-7] polos Andrade de San Sadurniño.

Rodeadas de montes (Eiravedra, O Seixo e a Pereiruga ao Norte, Villallonte, Bazón e Carballo furado ó sur) estas frigresías  englobadas no Couto de Pedroso constitúen o pasillo interior que comunica o Val de Trasancos con Moeche e as Somozas, có Río Xuvia e o Río Castro como límite Oriental e ao Poniente os ríos de Prados  e o Xuvia.

Coutos daFrigresía do Val

3º.- Ben asentado dende San Mateu no Val de Trasancos un terceiro espacio de señorío laico atomizase no Antigo Réxime en coutos pequenos na frigresía de Santa Mª do Val, (Baltar, Ciobre, Vilacornelle, etc.) e sepárase do Atlántico por unha estreita cordilleira costeira (Montes da Painceira, Vilarquinte e da Lagoa) inzada de lendas.

Tres espacios diferenciados dende o punto de vista do relevo, os recursos hídricos e ambientes microclimáticos que condicionan a ocupación e vocación humana.

Tes espacios de proximidade relativa, máis, inda que compartindo o sustancial, diferenciados -é, segundo o penso, dimorfismo derivado de distintas aplicacións xurisdiccionáis- tamén no pasado en múltliples matices de usos, costumes e metroloxía.

A ACCIÓN HUMANA

Eva Merlán Mapa

Unha complexa rede fluvial deu orixe no concello de Narón en sinerxia coa distribución da poboación á proliferación na Idade Moderna de muíños -que podemos todavía en boa parte recoñecer hoxe, e tamén obter unha radiografía de eles no momento do seu esplendor gracias ao Catastro do Marqués da Ensenada a mediados do século XVIII, que os recolle freguesía por freguesía  na súa totalidade. Os muíños tradicionais desenvolvéronse entre o maínzo, centeo, trigo e aveas que producía as fértiles terras do Val de Tasancos.

Poder contar co catastro resulta de grande interese por producirse este rexistro inmediatamente antes da configuración da espléndida malla de muíños “de nova invención” ou muiñeiría que chamaremos industrial -por esceder ampliamente o seu radio de actividade o alcance local de producción e consumo da muiñeiría  tradicional- introducida por franceses do ramo do comercio con métodos e presupostos novos. Os actuais muíños do concello de Narón  débense, en boa parte, á tradición e técnoloxía inaugurada por estes muíños en réxime de fàbrica [5] do século XVIII e XIX.

Así, a variada paisaxe tipolóxica, paisaxística e tecnolóxica que hoxe vemos na espléndida colección de muiños de Narón é o resultado final dunha triple conxunción nun longo proceso histórico:

-A conxunción da orografía e a climatoloxía, da que vimos de falar en primeiro lugar, que configura a fonte principal de enerxía que move rodicios e moas, a nosa rede hidrográfica e o seu caudal.

-Da acción humana sobre o medio esto é, a ocupación do espacio polo home ao longo da historia e a utilización dos recursos nun contexto económico autárcico[6].

-Da sinerxia entre a decisión política  que crea na cativa vila mariñeira de Ferrol [7] unha nova poboación industrial[8] e a iniciativa privada a un tempo civil e militar, extranxeira e vinculada co local máis enxebre, rural e urbana,  francesa e ferrolana. Veremolos emerxer nunha coxuntura internacional que ultrapasa o contexto comarcal. Xérmolos no Antigo Réxime da burguesía comercial e capitalista ás costas da comarca, pero o mesmo tempo instalada nela cos Reales Arsenales, nunha cidade pensada e magnífica, cunha escuadra poderosa  inútil, e un porto amplo, ben defendido, aberto agora a un imperio colonial.

Todo no alfoz da nova cidade é debedor da decisión política, ilustrada ou non, do déspota , sive potius, dos seus ministros (o galego Patiño), e da iniciativa dos instalados e parvenous, ámbalas dúas terán coma contrapunto os vaivens dos mercados lonxanos, e os abaneos da Xeopolítica (Pacto de Família, guerra conta Inglaterra, Revolución Francesa, Decreto de Expulsión dos franceses, querras, bloqueo navais, e invasión Napoleónica)

CONSECUENCIAS ETNOGRÁFICAS DA ACCIÓN HUMANA

Dende o punto de vista da etnografía, ou se cadra da etnohistoria, producíronse no obxecto que estudiamos como “inmobiliario” etnográfico: a muiñería do concello de Narón (o máis móbil sen dúbida de todo o inmobiliario etnográfico) dous pulsos ben distintos que non chegarían a encontrarse.

Por un lado constatamos a permanencia secular de muíños tradicionais (cos seus variados sistemas de propiedade e usufructo), ás costas da gran vila, nun contexto exclusivamente rural dende o século XVIII, claramente minifundista e autárquico, é dicir que consume case exclusivamente o que pruduce, limitado ao ámbito parroquial.

Pola outra banda, as circunstancias antes apuntadas políticas e da coxuntura económica de mediados do século XVIII e do século XIX, e a acción do capital duns comerciantes franceses en sinerxia cun porto e un mercado colonial aberto crearon unha nova muiñería (interesante tamén para

a etnohistoria polo feito de existir virando as costas á comarca e allea ao devir do mundo rural) que logo non podemos estudiar dende o aspecto enganosamente “tradicional” que presentan os muíños industriais hoxe, no momento final da súa agonía.

Compre estudiar estes dous pulsos e a súa diacronía no contexto etnohistórico no que teñen lugar e por separado.

A MUIÑEIRIA E O MUÍÑO TRADICIONAL

Todos os muíños que chamamos “tradicionais” (para diferencialos de aqueloutros “industriais”) inclúense dentro do tipo de rodicio que esencialmente consiste nunha roda formada por penas e disposta en posición horizontal cuio eixe vertical, chamado nesta comarca vara ou varón (tamén coñecido como veo) comunica directamente o seu xiro á moa superior, capa ou volandeira que xira simultánea e sincrónica. Dito doutra forma, dá o mesmo número de voltas e leva a mesma velocidade que o rodicio.

Este sinxelo mecanismo permítenos asegurar que o sistema de molturación tradicional con poucos cambios existía xa plenamente desenvolvido, dende a Alta Idade Media, moito antes do século XI.

ESTUDIOS ETNOHISTÓRICOS

Convén facer unha paréntese para indicar que en Galicia non temos [falaba en 1991] ningún estudio nin xeral nin comarcal do noso país que ultrapase a mera taxidermia sobre a xénese ou historia e desenvolvemento da tecnoloxía dos muíños. Nin contamos con escolas de vella tradición para estudios xerais [9] nin contamos con estudios (factográficos) etnohistóricos que profunden sobre a orixe da nosa muiñería [10] nin estudios restrinxidos ao ámbito local ou comarcal (aos que son desde o século XVIII tan afeccionados os franceses) [11].

XÉNESE DA MUIÑEIRÍA TRADICIONAL

Sen tratar de desenvolver un papel pioneiro e augural que nin se axeita aos nosos coñecementos nin ao noso talante, sinalamos moi de vagar que o muíño de rodicio cunha xénese para Europa altomedieval, está  omnipresente nas cartas máis antigas, nos máis vellos diplomas conservados nos nosos mosteiros e catedrais.

Así no Tumbo I de Sobrado [12] aparecen como é habitual nestes documentos, mencionados (o 20 de Xaneiro do ano 867) por mor do deslinde dunha villa entre o seu inmobiliario “domos, horrea, cellaria, quoquina et molendinum”.

Que son hidráulicos amósao o Tumbo A da Catedral de Santiago “ con terras, casas e edificios … e cursos de auga dos muiños” [13] nunha doazón do 25 de Novembro do ano 895.

Máis adiante no mesmo Tumbo o 30 de Decembro do ano 898 mencionase unha villa (“quam dicunt molendinis”) chamada Muíños.

O número de exemplos para o século IX é innumerable o que indica a ubicuidade dos muíños de rodicio na Gallaecia Altomedieval. Son estes muíños de regato, de canle e cubo, segundo se desprende das vellas cartas.

Na doazón de Ordoño II a Santiago do mosteiro de S. Pedro de Triacastela (18 de decembro de 922) dóase este “cos seus muiños e canles[14].

Ou na doazón da vila de Sobrado polo bispo compostelano D. Sisnando a este mosteiro (30 de decembro do ano 955) na que se inclúen “aquas cum suis ductibus et molendinis…” [15]

As mencións aos muíños nas doazóns, vendas, compras ou intercambio de villae por parte dos nobres laicos e eclesiásticos son tantas como este tipo de cartas.

A mención do muíño dentro da villa -que convén dicilo, é algo máis que un simple lugar de residencia dominical ou unha aldea, constitúe un espacio xurisdiccionalmente demarcado- non se debe ao azar. Corresponde a un novo tipo de hábitat e planeamento económico que se produce entre os séculos IV e VI tralo abandono dos recintos fortificados e o esparexemento da poboación. A súa proliferación no século IX indica que xa levaban máis de un século, polo menos, instalados.

Noutro tempo e lugar, amosamos por primeira vez [16] como se orixina a peculiar forma de artellamento institucional do espacio galego (antes, moito antes da serodia conformación das parroquias ou collacións): A villa, forma exclusiva de articulación do territorio político (comissa ou territorium) que pervivir  ata finais do século XII en que ser  substituída polas sobreditas collacións ou parroquias tal e como as coñecemos hoxe.

Amosamos tamén como a villa foi, ante todo, unha institución (e non exclusivamente un modelo habitación) do macroterritorio segmentado autárquico subdivisión dunhas unidades político administrativas (patrimonio das grandes familias nobiliares galegas e herdada dos Trebas do pasado) chamadas comissa ou territoria, onde os condes mantiñan o arcaico título territorial de princeps ou imperantes e nomeaban maxistrados de xurisdicción restrinxida o territorio político (villicus terrae, maiorinus terrae).

As villae nas que se fragmentaba este territorio político constituían a única forma existente de artellamento do hábitat:  un espacio demarcado onde unha casa exercía plenamente a  xurisdicción e que comprendía as veces no interior da demarcación unha pequena aldea. Isto quere dicir que na xénese da muiñeiría hidráulica os muíños das villae pertencían ao seu dominus.

A cesión neste contexto por parte dos señores de muíños, incluídos na demarcación da villae, ben coñecida pola factografía amósanos que, igual que sucedía en outras partes da Europa Atlántica, insular e continental, en Galicia estes muíños eran propiedade exclusiva do señor: o dominus que instalaba neles a un servo, un verdadeiro muiñeiro, e percibía a maica dos labregos comprendidos no espacio xurisdiccional da villa.

Certo que existían, como existen hoxe, cambas, muíños descendentes dos grecorromanos, similares aos que aínda podemos ver no noso concello sobre caixóns accionados a  man mediante un pao que parte dunha fenda lateral do catillus ou capa e engancha nunha viga dun alpendre, como o que se utiliza hoxe en día nunha casa de Quintá ( O Val  para facer millas. Pero a fariña mal muda que fan as cambas, mesturada co farelo, só serve para alimentar as pitas, ou fai un pan groseiro. Asemade de Quintá  procede unha capa, que presenta inequivocamente fendeduras para a “sobrerrella” ou soborella de ferro, dun muíño de gran de 50 centímetros de diámetro. Encontrado fora de contexto podemos inferir  quizais  estar diante dun modelo que representaría un prototipo no desenvolvemento dos muíños hidráulicos trasanqueses posteriores e  de todos os mecanismos que utilizan esta forza, que precisaría dun sinxelo mecanismo de rodicio.

DESENVOLVEMENTO NA BAIXA IDADE MEDIA.

Cremos pero non o podemos testemuñar que en Trasancos a partires do século XIII, século de fondas transformacións estructurais, económicas e sociais, no contexto da ruptura do exclusivismo da economía autárquica, puideron darse as circunstancias propicias (inferímolo unicamente en base a   ruptura da estructura autárcica anterior ao aparecer as pequenas vilas mariñeiras de Ferrol e Neda a principios do século fundadas por Afonso IX, e con elas a concesión de privilexios, isención de gabelas, concesión de gracias, franquezas e liberdades, que teóricamente tendían a favorecer este tipo de iniciativas individuais) para a aparición de novas formas -coma o comparzo ou emparzo (confluencia sobre este de varios propietarios) e mesmo muíños debidos á iniciativa de particulares –  de propiedade do muíño.

Con documentos na mán podemos dicir que as iniciativas individuais está xa plenamente consolidadas e que a finais do século XIV señores e mosteiros conceden a particulares solares en foro para construír muíños.

Así o mosteiro de Pedroso levaba a finais da Idade Media cedidos en enfiteuse a particulares e mesmo fidalgos algúns dos seus muíños de maquía. Uns muíños no río Belelle e rego de Neda deste mosteiro, máis propiamente unha casa con dous muíños (estes datos estanos a falar dun muíño de dous rodicios, -dous muíños e catro moas, é  dicir dous rodicios, dúas capas e dous pes- de regato, quizais xa de canle e cubo) cos seus rodicios e catro moas “molientes y corrientes” cunha pequena insua que estaba a horto que cada ano podía render por maquía de tres a catro ducados ao mosteiro. Estimaban o seu valor en 30 ducados de ouro os veciños dun Apeo.

O mosteiro tiña emparzado (emparzo, comparzo ou copropiedade) outro muíño tamén en Neda a  metade do seu rendemento. O quiñón do mosteiro, unha metade, arrendárase en 6 ducados anuais que percibía Pedroso por conta da maquía. Este muíño pagaba tamén un foro ou pensión de 500 marabedís. Entraban tamén certas herdades pequenas duns tres ferrados que podían render ao mosteiro tres reais e medio no foro do muíño. Segundo a apreciación dunha testemuña que depón no Apeo, coas leiras o valor do muíño podía ascender a 16.000 marabedís. Coma, segundo os informantes, o valor das leiras estaba estimado en 1.500 marabedís é doado coñecer o valor total da fábrica, que era de 14.500 marabedís, é dicir, a respectable cantidade de 435 reais de prata ou 43 ducados e medio de ouro. Un considerable valor que indica na economía campesiña o papel desenvolvido polos muíños.

O MUÍÑO NA IDADE MODERNA

Proliferan exemplos na factografía trasanquesa ao longo da Idade Moderna que permiten considerar que para construír muíños a tónica dominante era a iniciativa particular.

O sistema utilizado consistía usualmente, en terras de señorío, nunha solicitude de permiso ao dono xurisdiccional dun couto que habitualmente, e así ata o século XIX, se reserva o dereito de moer en primeiro lugar para a súa Casa. Asemade  percibe un cánon anual, e a décima de laudemio (nas transmisións do solar e as melloras), por concepto de foro.

Mentres -a diferencia do que sudede en outras partes de Galicia menos desenvolvidas nas que pervive o sitéma foral- danse en arrendos curtos de 6 ou 8 anos as terras de cultivo, os muíños -para posibilitar ao locador en caso de venda, enalleación, supinoración, ou calquera tipo de transmisión

ou succesio levada a cabo polo propietario do muíño e conductor do foro (sexa o locador un mosteiro ou unha casa fidalga que exerce a xurisdicción no lugar) a percepción do laudemio (unha reposición consistente no 10% do valor do terreo máis os engadidos ou perfectos, neste caso o muíño e as súas instalacións) en cada transmisión-  afóranse sempre.

Á  hora de mercar ou vender un muíño o laudemio pesa como unha lousa, e a finais do século XVIII será o pesadelo dos incautos muiñeiros industriais que investiran fortes sumas na construcción das súas fábricas.

A PROPIEDADE

Con independencia da súa extracción social, o levador -usualmente é un labrego acomodado ou pertence  fidalguía- do foro, edifica o seu muíño e pode exercer o oficio de muiñeiro, como propietario ou colocar no seu lugar, o que é mais usual, a un criado que recibe unha porcentaxe ou no seu  lugar un canon fixo xeralmente en especie da maquía.

Pode darse o caso de que o propietario ou propietarios vendan as veces os dereitos de uso (certos días coas súas noites chamados pezas)  a particulares. Os veceiros moen respetando os seus turnos en rolda. Durante o tempo de traballo do muíño os levadores de pezas, cuotas, coma se foran verdadeiros propietarios -xa que adquiren un “ius in aliena re”– poden por compra, venda ou succesio xuntar, traspasar ou fraccionar estas pezas.

Poden asemade vender ou transmitir por herdanza os seus quiñóns aos seus sucesores varios particulares que construíron ou explotan xuntos (comparzo) un muíño, ou un so propietario, aparecen así  – xa que un muíño neste réxime de copropiedade compórtase xuridicamente coma se fora unha propiedade proindiviso ou communio-, os consortes, termo que por extensión se aplica  tanto aos veceiros coma aos propietarios de quiñóns tendo todos os copropietarios ou consortes que responder do seu mantemento e condicións de uso mancomunadamente, isto é o que significa, aludindo a este principio de solidariedade entre os socios ou herdeiros, aplicada no Catastro do Marqués a verba “consorcio” ou “consortes“.

Os quiñóns son herdados, adquirindo os consortes, descendentes dos que orixinariamente mercaron a un locador, por un canon, o uso e disfrute dun número de veces o nome de herdeiros ou parceiros. Vanse fraccionando nas sucesivas transmisións os quiñóns e, en ocasións, pode co tempo converterse nunhas horas o que unha vez foi o dereito a moer varios días coas súas noites.

Un intricado e complexo abano de variantes, segundo os usos e costumes do lugar sobre concesións, usufructo e propiedade, que se manterían vixentes ata hoxe confórmaríanse deste xeito.

Na nosa documentación monástica (onde se reflíctese a construcción de muíños por mor da á iniciativa de particulares) pódese segui-la xénese e desenvolvemento deste complexo sistema de propiedade.

Así, no que atinxe ao comparzo, conta na súa deposición o alcalde de vara, Pedro Vidal a mediados do século XVI, no couto do mosteiro de Pedroso,[17] como: “con tella e pedra e madeira das árbores do mosteiro fixo un muíño Pedro Freire (Pedro Freire de Andrade da liña de S. Sadurniño) que levaba arrendado ao mosteiro”. E este alcalde no mesmo Apeo, “a a cuarta pregunta do interrogatorio que lle foi lida e amosada diante dixo que o que sabía sobre do contido na pregunta é: sabe que ten o mosteiro de S. Salvador de Pedroso todo ao redor del certas herdades calvas excepto que ten un muíño no río e rego de cabo do dito mosteiro que fixo alí Frei Pedro de Grieira, que o leva arrendado ao dito mosteiro de Pedroso por conta del [os cregos poden adquirir bens, e o dominio dos bens pertence á persoa moral que os adquira lexitimamente, segundo o dereito canónico,] [18] e que o fixo coa pedra dos muros do dito mosteiro e coa tella de sobre o cabido o cal muíño leva agora Juan de Vilaboy a metmade e Fernando Correa a outra metade [é dicir un comparzo] e que oeu dicir ao dito Fernando Correa que collera Rodrigo de Piñeiros a metade do dito muíño por catro ducados e o dito Juan de Vilaboi leva arrendada a outra metade do dito muíño de mans do dito Rodrigo de Piñeiros que comprara o dito muíño a Juan Monteiro da Covela que o tivera de Alonso de Lanzós que o ouvera do dito Frei Pedro de Grieira e que tamén Frei Pedro cortou a madeira do dito muíño dos castiñeiros e fragas do mosteiro e que o muíño podería render cada ano 200 maravedis e que levara 3.000 maravedís apresciado” [19].

O MUÍÑO TRADICIONAL ATA MEDIADOS DO S. XVIII.

O CATASTRO DO MARQUÉS DA ENSENADA

RÉXIME DE PROPIEDADE E DISTRIBUCIÓN

Segundo os datos fornecidos polo Catastro do marqués, analizando nas freguesías de Narón o estado dos muíños de regato en 1752, podemos albiscar demoradamente a distribución da muiñeiría tradicional en relación coa poboación e o sistema de propiedade apuntado.

En primeiro lugar vemos como encóntrase xa plenamente desenvolvido en tódalas freguesías do concello o sistema esbozado anteriormente.

O número de muíños con relación   poboación (con 130 veciños en 1752, un dos coutos máis poboados, San Salvador de Pedroso,  tiña no lugar da Revolta oito muíños, e un batán) e o réxime de propiedade dos mesmos (podemos encontrar en Pedroso dende a propiedade plena -como é o caso de Xan Antonio do Pouso ou de Antonio do Pico- dun so propietario ata o comparzo ou copropiedade reducida na que están Bartolomeu López e Rosendo do Pouso que teñen un muíño no arroio da Curuxeda) varía considerablemente dunha freguesía a outra..

.

PARCEIROS, CONSORTES OU HERDEIROS

Pero está  nesta freguesía, arriba mencionada estaba máis estendido o sistema de consortes, herdeiros (unha boa parte, en torno ao 20% dos veciños de Pedroso, mercaron ou herdaron unha ou varias pezas tendo dereito a varios turnos ou veces na rolda), veceiros ou parceiros.

.

Expresións como “moen cando teñen a vez no muíño” ou alusións á frecuencia da rolda “correspóndelle nun muíño situado en Riquián de cada nove días un coa súa noite” [20] aparecen continuamente no Real de Legos.

Estes muíños non contan con muiñeiros de oficio, cada veceiro moe o seu propio gran. Homes e mulleres, e mesmo os rapaces, coñecen o funcionamento do sinxelo mecanismo da instalación.

PROPIETARIOS E CONDOMINIOS

Cando na freguesía o muíño é do cura, da rectoral ou do señor dun couto, fai  as veces de muiñeiro e moe para a casa e para os veciños un criado quitando segundo o uso do lugar a maquía, as veces unha conca ou media conca (medida de áridos con forma de conca de madeira cun abano entre 1/25 e 1/30 de ferrado en Galicia) por ferrado.

A situación varía dunha parroquia a outra enormemente. Así San Vicente de Placente conta con 46 veciños que viven en 36 casas. os muíños do río de Prados de Placente son en 1752 cinco. So dous muíños -un sito en Xabrueira que moe oito meses e outro no lugar de Xarraque que por mor de utilizala auga da canle no verán os labregos para os prados so moe seis meses- son de herdeiros ou de consortes,.

O valor da maquía do mellor muíño propiedade dun cura de Sequeiro chamado D. Manuel Sande -tiña dúas moas, inda que unha delas estaba inútil moía todo o ano – estimábase, descontando o salario do muiñeiro, en 40 reais de vélaro.

Os catro muíños restantes son só dun rodicio. Un, levábao o cura de S. Xiao de Narón e un socio que puidera ser o muiñeiro chamado Xosé García,  rendía 30 reais de vélaro, moendo tamén todo o ano. Ao outro que o levaba un capelán da Coruña da obra pía das capuchinas, aveciñado en esa cidade, chamado Xosé García, estimábanlle o seu producto en 30 reais de vélaro.

O mosteiro de Xuvia contou tamén cunhas aceas (este muíño desaparecera por completo xa en 1752 pois o catastro só fai de vagar unha mención á súa existencia nas respostas xerais á pregunta 3 do Interrogatorio, indicándose no deslinde do couto de Xuvia “… o sitio onde antes houbo unhas aceas e o referido marco do Pereiroque) das que nada sabemos que deron lugar onde Lembelle e Bucán construiran a finais do século XVIII o muíño de marea ao  topónimo  das Aceas. .

No momento de realización do Catastro do Marqués inexplicabremente o mosteiro só contaba cun muíño (no río Pereiro “que é do referido priorato… moe oito meses ao ano e consideran pola súa industria, o precitado priorato cen reais de vélaro” un dos rendementos máis altos entre as freguesías que hoxe integran o concello de Narón, explicable por ser Xuvia o couto con maior número de veciños, 392, dos que 6 eran fidalgos e 300 labregos, e o resto -como 11 carpinteiros, 5 taberneiros, 4 ferreiros- compartía co traballo nalgúns oficios os labores do campo) no seu couto[21].

Hai que salientar que é moi significativo que o catastro non considere a muiñeiría como oficio.

ESTADO DOS MUÍÑOS DAS FREGUESÍAS DE NARÓN EN 1752

 

SANTA MARÍA  MAIOR

DO VAL

Nº  MESES SISTEMA DE RENDEMENTO
RODICIOS MOENDA EMPRAZAMENTO PROPIEDADE ANUAL
1 3 Río da raíz Copropiedade

Francisco Pérez

Antonio de Sta.  María (cura)

30 rv.
1 3 O Bouzo Copropiedade

Domingo Gómez                                            Gregorio de Lago

30 rv.
1 4 Abelleiro María López de Grandal

(viuva, propietaria).

40 rv.
1 4 Marcos Roque de Lago (propietario) 40 rv.
1 4 Sitio da Raíz Obra pía de Orfas da parroquia de Sta. M. de Sequeiro 40 rv.
1 4 Sitio das Borrallas Manuel Rico e consortes

(herdeiros)

40 rv.
1 4 O Faxo Xosé Felipe Rodríguez

Xoán dos Pazos e consortes

(herdeiros)

40 rv.
1 4 A Fraga Gregorio Veiga e consortes (herdeiros) 40 rv.

SAN XIAO DE NARÓN  (168 veciños)

Nº  MESES SISTEMA DE RENDEMENTO
RODICIOS MOENDA EMPRAZAMENTO PROPIEDADE ANUAL
1 8 Prados Clara Francisca de Luaces, monxa dominica de Sta. Clara (Santiago). Propietaria 100 rv.
1 8 Prados Pascual Díaz e Francisco de Savín. Copropietarios. 100 rv.
1 8 Prados Felipe de Picos 100 rv.

SAN VICENTE DE PLACENTE (46 veciños)

Nº  MESES SISTEMA DE RENDEMENTO
RODICIOS MOENDA EMPRAZAMENTO PROPIEDADE ANUAL
2

1 inútil

12 Prados Manuel de Sande, presbítero de Sta.Mª. de Sequeiro. 40 rv.
1 12 Prados Manuel Traspeña

Párroco de S. Xiao de Narón. Xosé García, de Placente.

40 rv.
1 12 Prados Francisco A.Torrado, da Coruña como capelán dunha obra pía fundada no convento de nais capuchinas 40 rv.
1 6 Xaraque

Muíño da Barcia

Francisco Fortúnez e consortes (herdeiros) 30 rv.
1 8 Xabrueira Vicente Fernández e consortes 12 rv.

STA. MARÍA DE CASTRO  (58 veciños)

Nº  MESES SISTEMA DE RENDEMENTO
RODICIOS MOENDA EMPRAZAMENTO PROPIEDADE ANUAL
1 4 Río Painceira Andrés López de Saavedra 76 rv.
1 4 Ib. Lugar das Sétimas. Andrés Díaz e consortes.

Copropietarios

76 rv.
1 4 Ib. Lugar das Sétimas Francisco Freire e consortes.

Copropietarios.

76 rv.

SAN SALVADOR DE PEDROSO  (130 veciños)

Nº  MESES SISTEMA DE RENDEMENTO
RODICIOS MOENDA EMPRAZAMENTO PROPIEDADE ANUAL
1 6 Arroio de Pradeelo Juan Piñeiro e consortes

(herdeiros)

22 rv.
1 6 Sitio do Arroio

Fontenova II

Juan Antonio do Pouso

Plena propiedade, alúgao

44 rv.
1 6 Pereiral do Castro Juan Luis Fernández e consortes

parceiros

24 rv.
1 6 Arroio do Riquián

Fontenova I

Pedro da Ponte e consortes

herdeiros

24 rv.
1 6 Sitio do Arroio

Riquián

Antonio Montero e consortes

herdeiros

30 rv.
1 6 Sitio do Arroio

Muíño do Mosteiro

Antonio do Pico

Plena propiedade

28 rv.
1 6 Sitio do Arroio

Da Curuxeda

Bartolomé López

Rosendo do Pouso

copropietarios

20 rv.
Formal novo. Inda non moe. Arroio do Prado Juan Antonio do Pouso

Propietario

1 6 Arroio Antonio do Pico e consortes 20 rv.

MEDIDAS DALGÚNS DESTES MUÍÑOS

EMPRAZAMENTO PROPIEDADE MEDIDAS
Arroio de Pradeelo Juan Piñeiro e consortes

(Herdeiros)

3 varas fronte

3 varas fondo

Sitio do Arroio

(Riquián)

Antonio Monteiro e

consortes (herdeiros)

3 varas fronte

3 varas fondo

Sitio de Arroio da

Curuxeda

Bartolomé López

Rosendo do Pouso

(copropietarios)

3 varas fronte

5 varas fondo

SAN MARTIÑO DE XUVIA  (392 veciños)

Nº  MESES SISTEMA DE RENDEMENTO
RODICIOS MOENDA EMPRAZAMENTO PROPIEDADE ANUAL
2 8 Río Pereiro Do priorato 100 rv.

SAN MATEO DE TRASANCOS

Nº  MESES SISTEMA DE RENDEMENTO
RODICIOS MOENDA EMPRAZAMENTO PROPIEDADE ANUAL
1 8, en inverno A Bacariza Xosé López

Propietario

80 rv.
1 7 Gabián Fernando de Casal (propietario) 70 rv.
1 8 Bespasante Domingo Antonio Gómez (propietario) 80 rv.
1 8 Bacariza

Bespasante IV

Manuel López

Roque de Santiago

Pedro López Santiago

veciños de Ferrol (coprop.)

80 rv.
1 7 Fargallo

Bespasante I

Caetano García

Andrés del Casal

Antonio Ramos

(copropietarios)

70 rv.
1 8 Barcia

Bespasante III

Pedro Freire e  consortes (parceiros ou herdeiros) 70 rv.

MEDIDAS DALGÚNS DESTES MUÍÑOS

EMPRAZAMENTO PROPIEDADE MEDIDAS
A Bacariza Xosé López

Propietario

3 varas fronte

5 varas fondo

Gabián Fernando del Casal

Propietario

4,5 varas fronte

2 varas fondo

Bespasante Domingo Antonio Gómez

Propietario

2,5 varas fronte

5 varas fondo

Fargallo Caetano García

Andrés del Casal

Antonio Ramos

(copropietarios)

4 varas fronte

8 varas fondo

Barcia

Bespasante III

Pedro Freire e consortes

(parceiros ou herdeiros)

3 varas fronte

6 varas fondo

Inda que somos da opinión que cuantificar carece de sentido, neste caso podemos apreciar como os muíños de herdeiros ou parceiros (mesmo os mestos, onde un quiñón pertence a un ou dous propietarios e os outros repártense entre herdeiros ou parceiros, como se coñece a este réxime nesta comarca) representan menos da cuarta parte fronte os de maquía, dun propietario ou de dous ou tres en copropiedade.

Por outra parte, participando cun determinado número de pezas e abondo desigual frecuencia na rolda o que obrigaba a unha complexa alternancia, en algunhas parroquias como Pedroso, son veceiros unha porcentaxe dun 20% dos veciños.

Os labregos, cando non rozan, cada vinte, trinta ou corenta anos de consún os montes comunais, participan nas agras sementando xuntos as súas tenzas, xuntos apañan o trigo en reis ou monllos,  forman medas nas eiras e, tralo paso dos desmeiros e rendeiros, mallan logo o centeo, o trigo e as aveas que serán gardadas nas huchas da súa casa e o maínzo trala esfolla nos hórreos ou celeiros.

O maínzo destinado a facer millas para botarlle aos pitos, como dixemos en outro lugar, pódese moer -coma hoxe aproveitando o pé (meta) e a capa (catillus) dun muiño de man castrexo ainda faise en Quintá (O VAL) – coa  camba en casa,  pero o outro mainzo, o pan da casa, hai que levalo (agás nos de maquía, nos que as veces é o muiñeiro, co carro, o que ven recoller o gran polas casas) ao muíño, este gran , ó longo do ano, e realizase a moenda individualmente, vaise moendo, ben mudiño ó gosto da familia, a medida que se necesita tendo coidado de moer abondo ata a seguinte vez.

Máis que nada porque os señores, como o de “Xuvia, seus portos e saíñas, Caranza e Santa Icía, rexedor perpetuo da vila de Ferrol e Sr. da Casa do Monte, José María Bermúdez de Mandiá Pardiñas e Villar de Francos, veñen utilizando un vello costume dos seus antepasados inaugurado no século XVI, de obrigar aos seus colonos a sementar o trigo para pagar as rendas do seu pazo, -circunstancia permitida pola utilización nos contratos agrícolas dos terratenentes, en vez do foro, de arrendos curtos de 6 ou 8 anos- rara vez se consume o pan branco,.

Nun contexto de desborde demográfico no século XVIII no que comenza a haber estreiteces, a conformarse o minifundio e a estabularse o gando, en torno a un 30% ou 40% dos labregos, segundo as freguesías, vense obrigados, cada 6 ou 8 anos, a deixar coa súa familia as casas e terras que traballaban e puxar de novo por elas, os días e no lugar establecido polo señor ou polo prior.

Confórmase unha especie de bolsa da terra, onde leva o lote o que paga máis renda, nun contexto de desesperación e fame de terras os señores poden permitirse, e fano, o luxo de impor nos contratos o tipo de cultivo que ten que facer en cada lucho o labrego, coas únicas miras nos intereses de comercialización das rendas do seu pazo.

O trigo, en continua alza, vai ser utilizado polo labrego para o pago das rendas. Só pode consumir mestura ou broa, salvo o día do patrón ou nalgunhas festividades. Os muíños moen maínzo ou centeo para a casa labrega. Están feitos con moas do pais e borneiras que veñen de Moeche.

Coñecemos as fortes disimetrías do sistema de propiedade entre as parroquias, o número dos veceiros, o número de pezas e a frecuencia da rolda para o século XVIII máis non é doado cuantificar para o século XX por mor da decadencia da muiñeiría.

A comenzos do século XX polas noticias illadas que nos chegaron, podemos albiscar que as pezas eran de horas ao día o que nos podía poñer diante dunha atomización das veces por successio que esixiría un maior número de veciños implicados na rotación.

No século XVIII pouco máis do 20% dos veciños participaban na rolda na freguesía de Santa María de Castro, unha proporción similar á de Pedroso. 28 cabos da casa teñen unha ou dúas pezas cada 2,4,6,8,9,12 ou 15 días entre 130 veciños. Pouco máis do 21% pode moer.

Pouco menos da cuarta parte dos veciños (exactamente o 21,5%) participan como veceiros ou parceiros nos muíños de Pedroso. O resto deles moerían nos muíños de maquía, en mans de 6 propietarios e copropietarios.

Pero non nos enganemos, estas cifras non se poden extrapolar, e cada freguesía é un mundo. O sistema de propiedade e frecuencia da rolda varía enormemente. Os parceiros poden mesmo chegar a non existir, como sucede en Sta. María de Castro.

RÉXIME DE PROPIEDADE DOS MUÍÑOS EN SANTA MARÍA DE CASTRO

 

LABREGO

 

MUÍÑO

PROPIEDADE QUIÑÓNS

(COPROPIEDADE)

Andrés Díaz A Painceira ou das Sétimas 1/5
Domingo Rodríguez de Outeiro As Sétimas 1/5
Francisco Freire As Sétimas (asento de Francisco Freire) 1/5
Juan Fernández A Painceira  (asento de Andrés López Saavedra) 1/5
Juan Pita A Painceira  (asento de Andrés Díaz) 1/10
Pedro Alonso As Sétimas (asento de Francisco Freire) 1/3
Andrés López Saavedra (moi rico) Painceira (Andrés López Saavedra) 2/5
Antonio Alonso As Sétimas – Painceira (asento de Andrés López) 1/5
Andrés Dopico As Sétimas 1/5
Alexandre López As Sétimas 1/10
Francisca López As Sétimas (asento de Francisco Freire) 1/3
Xosé López Saavedra A Painceira (asento de Andrés López Saavedra) 1/5
VECEIRO MUÍÑO PROPIETARIOS QUIÑÓN HERDEIROS

/PARCEIROS

Nº DE PEZAS

(días e noites)

FRECUENCIA DA ROLDA
Antonio da Lagoa Arroio de Alquián

(asento de Xan Piñeiro)

2 Cada 6 días
Antonio Monteiro Arroio de Alquián

(asento de Xan Piñeiro)

¼ do muíño

enteiramente

Antonio Monteiro Arroio de Riquián

(asento de Pedro da Ponte)

1/3  do muíño

enteiramente

Antonio Monteiro Arroio de Riquián

(asento de Pedro da Ponte)

1 Cada 9 días
Antonio López Arroio de Riquián

(asento de Pedro da Ponte)

1 Cada 2 días
Alejos García Arroio de Riquián

(asento de Pedro da Ponte)

1 Cada 12 días
Andrés Ramos Arroio de Riquián

(asento de Pedro da Ponte)

1 Cada 12 días
Andrés Sueiras Arroio de Riquián

(asento de Pedro da Ponte)

1 Cada 9 días
Antonio Monteiro

como titor dos menores de Domingo

Arroio de Riquián

(asento de Pedro da Ponte)

1 Cada 9 días
Bartolomeu López Coruxeiras 1/2  do muíño

enteiramente

Bartolomeu Piñeiro Riquián (asento de Pedro da Ponte) 1 Cada 9 días
Cristóbal Souto Pereriral de Castro 1 Cada 9 días
Carlos da Ponte Riquián (asento de Pedro da Ponte) 1 Cada 12 días
Domingo da Bouza Pradelo 2 días e 1 noite Cada 15 días
Domingo López

de Pereiruga

Riquián (asento de Pedro da Ponte) 1/3  do muíño

enteiramente

Domingo Pita Pradelo 1 Cada 8  días
Domingo Hermida Riquián (asento de Antonio do Pico) 1 Cada 12 días
Domingo Grandal Riquián (asento de Antonio Monteiro) 1 Cada 13 días
Domingo de San Esteban Riquián (asento de Antonio Monteiro) 1 Cada 12 días
María López Cotelo Riquián 1 Cada 12 días
Francisco Grandal Riquián (asento de Antonio do Pico) 1 Cada 12 días
Francisco Vizoso Riquián (asento de Antonio do Pico) 1 Cada 12 días
Francisco do Pouso Riquián (asento de Antonio Monteiro) 1 Cada 12 días
Gregorio Vilela Riquián (asento de Antonio Monteiro) 1 Cada 12 días
Juan Pereiro Riquián (asento de Antonio do Pico) 1 Cada 15 días
Juan de Luaces Arroio (Juan Lois Fernández) 1 Cada 14 días
Juan Antonio do Pouso Muíño de Pradelo Propiedade
Juan Vidal Riquián (asento de Antonio do Pico) 1 Cada 12 días
Juan de Anidos Riquián (asento de Antonio do Pico) 1 Cada 13 días
Juan Lois Fernández Arroio do Pereriral de Castro
Narciso Rodríguez Riquián (asento de Antonio Monteiro) 1 Cada 12 días
Felipe Fernández Arroio do Pereriral de Castro 1 Cada 15 días
Pascua (sic) López Pereriral de Castro 1 Cada 15 días
Rosendo do Pouso Arroio de Coruxeda 1/2  do muíño

enteiramente

Tareixa de Parga Pereriral de Castro 1 Cada 4 días

O muíño da Painceira repártese entre Andrés Díaz, Domingo Rodríguez de Outeiro e Andrés Dopico que controlan cada un unha quinta parte, e dous quiñóns menores repártense entre Alexandre López e Xoán Pita.

Un dos dous muíños das Sétimas ten tres copropietarios, cun tercio de quiñón cada un, Francisco Freire, Pedro Alonso e Francisca López. O outro muíño do mesmo nome asemade no lugar das Sétimas repártese en quintas partes entre Xosé López Saavedra, Antonio Alonso, Juan Fernández cada un deles cun quiñón dun quinto e Andrés López Saavedra, o labrego máis rico da freguesía que ten un quiñón no muíño de dúas quintas partes. non existen parceiros na freguesía.

CONCLUSIÓNS

  • O sistema de propiedade na muiñeiría tradicional é ao mesmo tempo heteroxéneo e sinxelo.
  • A xénese institucional do sistema de propiedade ten un punto de partida nun único propietario, ou un número reducido de condóminos, dous ou tres consortes ou copropietarios.
  • No caso dun só propietario, este é usualmente da fidalguía, o señor territorial ou un crego. O muíño é posto baixo o coidado dun criado que fai as veces de muiñeiro e cobra a maquía ou é arrendado a un particular.
  • Cando o réxime de propiedade é de condominio entre dous, tres ou máis socios, ou nunha partición por succesio dun muíño dun só propietario, cada condómino dispón da súa cota libremente pero todos responden mancomunadamente dos gastos do muíño e se reparten os beneficios.
  • Cando a iniciativa privada provén dun labrego, sempre acomodado, un verdadeiro ricacho na parroquia, como Pedro Alonso, labrego de Castro, este ter que pedir permiso ao señor xurisdiccional que se reserva o dereito de que a súa moa en primeiro lugar.
  • En caso de que o muíño se faga en terras da súa propiedade ou da igrexa, o que detenta o directo dominio outorga un foro sobre o solar e terras adxacentes cunha módica pensión pero, segundo os usos da comarca trasanquesa, cunha cláusula que inclúe o laudemio que usualmente grava cun 10% as transmisións non só do valor do ben cedido senón tamén dos “perfeitos” é dicir a fábrica do muíño neste caso, e calquera outra obra realizada no obxecto da locación ou solar. O dono do muíño pode transmitilo aos seus herdeiros (succesio) ou vendelo a terceiros pero en cada cesión debe satisfacelo laudemio ao dono do directo.
  • O muíño considérase como un ben proindiviso cando concorren varios propietarios (herdeiros por succesio ou fragmentación de quiñóns e copropietarios). Cada copropietario pode vender ou ceder o seu quiñón en enfiteuse (parcería). No segundo caso percibe un canon variable en función dos días e secuenciación do dereito de uso ou unha cantidade fixa, no primeiro suposto, dos veceiros ou tenedores dunha peza e turno. Os posesores de estas pezas e veces chámanse en Trasancos,
  • As cotas dos parceiros subdivídense por sucesión e as pezas da vez chegan a se converter en horas. Os quiñóns acaban así concentrándose ou dispersándose entre os veciños que sacarían das arcas da casa ou do hórreo o cereal necesario para o consumo, o levarían ao muíño e moerían cando lles tocase a vez.
  • Neste século os turnos eran menos ríxidos, había que esperar cola, moía primeiro o que chegaba primeiro, e fixéronse verdadeiros muíños comunais pola iniciativa dos residentes dun lugar.
  • Os propietarios manteñen a un muiñeiro que cobra unha porcentaxe da maquía e eles participan no beneficio. Un beneficio que sería pequeno. Así no muíño da Painceira de Sta. María de Castro, dividido en cinco quiñóns, percibía cada condominio unha cantidade estimada en 15 reais ao ano mentres Andrés López Saavedra, que tiña dous, recibía o dobre. Probablemente o muiñeiro recibiría outros 76 reais de vélaro ou o dobre desa cantidade, dependendo da súa participación no monto total da maquía.

O MUÍÑO E O CONTEXTO AUTÁRQUICO

Establecer a relación entre o número de muíños dunha freguesía e o seu número de veciños carece de sentido se non se ten en conta a producción total de cereal. 50 veciños de Pedroso dispoñen de 10.300 ferrados de terra dos que 2.050 son de sementeira de sequeiro que se sementaban en rotación bianual (un ano de centeo e outro de maínzo). Un ferrado de sementeiro de centeo ou de maínzo producen cinco, catro, tres ou dous e medio ferrados de maínzo ou centeo, segundo a calidade da terra.

SEMENTEIRO DE SEQUEIRO

CALIDADE Nº FERRADOS SUPERFICIE RENDEMENTO FF. ÁRIDOS Nº  FERRADOS ÁRIDOS
1 870 5 4.350
2 810 4 3.240
3 370 3 1.100

TOTAL: 2.050 ferrados

8.690 ferrados  ridos (maínzo ou centeo)

A isto hai que engadir os rendementos dos montes baixos que se traballan anualmente.

MONTE BAIXO

CALIDADE Nº FERRADOS SUPERFICIE RENDEMENTO FF. ÁRIDOS Nº  FERRADOS ÁRIDOS
1 550 4 2.200
2 100 3    300
3   96 2,5    240

TOTAL:  2.050 ferrados superficie

2.740 ferrados  áridos (maínzo ou centeo)

Sen contar a producción dos 240 ferrados de montes altos pechados e os 6.854 ferrados de montes comunais altos e abertos que se rozan segundo as calidades cada trinta, trinta e cinco, corenta ou cincuenta anos, a producción total anual é de uns 11.430 ferrados de cereal (centeo ou maínzo) en bruto, aos que habería que descontar 1.143 ferrados de desmos e 508 ferrados de foros e cargas.

131 veciños contan con 9.779 ferrados ou o que é o mesmo, correspondería unha media de 74 ferrados e medio por familia e ano. Isto é so estimativo porque a distribución das terras é moi desigual e existen enormes disimetrías. Pero o certo é que un ano con outro, é dicir cada dous anos, os muíños de Pedroso moen unha cantidade próxima aos 117.341 Kg. de centeo ou 176.022 Kg. de maínzo. E dicir corresponderían uns 14.668 Kg. de centeo por muíño e ano ou 22.000 Kg. de maínzo. Corresponden aos veciños, 81 Kg. diarios de centeo e 122 de maínzo, uns 7 ferrados dunha ou doutra especie, que os podían moer os muíños da freguesía  traballando ao mínimo cando máis en dúas horas.

Isto significa que os muíños de maquía moen, en cada tempada de traballo (6 meses), en torno a uns 100 ferrados de maínzo e outro tanto de centeo, que traducido a diñeiro suporían uns 400 reais de vélaro, pois o ferrado de  ridos de maínzo e centeo vale en torno aos 4 reais de vélaro. Isto, en bruto, sen contar gastos. Con todo, os muíños de maquía non eran un mal negocio, pero tampouco daban para vivir deles exclusivamente.

[1] Construída en cantería pola “Xunta de Camiños” de Ferrol en 1814

[2] Comarca que comprende hoxe os concellos de Ferrol, Narón, Neda, Valdoviño e San Sadurniño.

[3]  Como sucedera tamén con San Sadurniño, Valdoviño e Serantes pois lembremos que Ferrol e Neda  foron fundadas como concellos por Afonso IX a comenzos do século XIII .

[4] PENA.1992:220-21.

[5]Es decir, aquellos que han introducido máquinas auxiliares, sobre todo de limpieza del grano y cernido, y que cobran el trabajo de la molienda en dinero para poder hacer frente a las inversiones realizadas  en la reforma y mecanización del molino”. REYES MESA, J. M.1995:132.

[6]  Convén non confundir autárquía,  “gobernarse un a si mesmo”, con autarcía, esto é, “producir un mesmo os alimentos que precisa”.

[7]  Herdeira triste da  prospera vila Mariñeira fundada a comenzos do século XIII polo rei de Galicia Afonso IX [PENA.1992:279-80;315-16]  tras seren dun tirón reducidos a terceira parte os seus efectivos demográficos na dramática destrucción de casas, barcos, artes de pesca, e decepados dende a raíz  de catro mil Xornais de viñas[PENA.1992:367;382-84] medios de vida orientados ao tráfico marítimo,baseados na exportación, dos ferroláns, na brutal reconversión industrial de Felipe II ó remate do século XVI.

[8] Pensemos por exemplo a incidencia na muiñería da comarca, e en todos os eidos, da súbita aparición da “villa” de Ferrol como vila “refundada” coa nova poboación de Esteiro (1847) xurdida a mediados do século XVIII, co Arsenal que leva o seu nome; o barrio creado ex novo en 1761 na vella Madanela. Estos feitos converterían en menos dunha xeración unha vila mariñeira galega de 300 veciños no primeiro núcleo urbán de Galicia ao contar a vila de Ferrol en 1778 con máis de 30.000 habitantes, e o que é máis curioso e de impacto social , sócio-linguístico, e cultural para a bisbarra,  cunha poboación  en boa parte allea a nosa  terra. Unha sociedade inzada de técnicos, militares, esclavos, aventureiros, comerciantes e funcionarios que propicia a ruptura da autarcía anterior. Na edición de Pilar de Loscertales de Valdeavellano.

[9] Como a inglesa, tan globalizadora, inaugurada por Bennet & Elton “History of corn milling”, 4 vol. Londres 1898-1904) que dende 1898 a 1904 publicarían catro volumes sobre a  historia da muiñeiría.

[10] Como os de E.C. Curwen  “The problem os early watermills” Antiquity, núm. 71, Sept. 1944.

[11] Como os de G. Sicard  “Aux origines des sociétes anonymes: les moulins de Tolouse au moyen Age”. París. 1953) que estudia o sistema de propiedade dos muíños de Tolouse como xerme das sociedades anónimas modernas ou o vello estudio de G. Darney de grande interese para a muiñeiría industrial por ocuparse da producción e distribución de peneiras, cribos e  moas albeiras na Ferté-Sour-Jouarre “La Ferté-Sour Jouarre”. París 1910, berce de estudios posteriores.

[12] Núm. CXXII.

[13]“cum terris, domibus et edificiis… et aquarum molendinorum cursibus” Tumbo A, fol.  4 r..

[14]  “cum molendinis ipsis et aque ductis” Tumbo A, fol. 10 vto.

[15] Tumbo A, fol. 16.

[16] A.  Pena Graña. “A Terra de Trasancos ollada dende os Mosteiros de Xuvia e Pedroso na Idade Media”. In “Narón, un concello con historia de seu”. Vol. II, pp. 130, 163.

[17] Apeo de Pedroso de 1544.

[18] Título XVIII. 1.499, 1,2.

[19] Apeo de Pedroso de 1.444, fol. 39.

[20] Real de Legos. Pedroso, fol. 29, CME.ARG.

[21] Resposta xeral   pregunta núm. 17 do Interrogatorio.

Publicado em ETNOARQUEOLOXÍA | Deixe um comentário

PARA QUEN É O PEITE DE OURO DE CALDAS? A MOURA E A MULLER MARIÑA

A MOURA É A MULLER MARIÑA

Ós Mariño

Por André Pena Graña*. Arqueólogo e Historiador do Concello de Narón

*André Pena Graña, é Dr. en Arqueoloxía e Hª Antiga e  decano do Instituto Galego de Estudios Celtas

 

A MOURA, DE *OMURICA,  “A DO ALÉN BAIXO O MAR”

 

Sir Edward Coley Burne-Jones - A Sea-Nymph 1881

 

MOURA/ AMOURA

 Segundo o penso non seria A Moura a forma correcta , senon  psb.  *A  Amoura,  “A do Alén baixo O Mar, a Señora habitante do Outro Mundo. Trasunto da Deusa Nai.

 Seguramente, de omuŕ+i+ka* [J.16.2] < *u(p)omorik_-ex J. T. Koch-:  ‘o submarino alén” ,  “the under-sea world’, cf. Gaulish Aremorica ‘The Land by the Sea’, Welsh arfor-dir ‘coast’. 

urbanolugris

SAN BARANDAN LUGRIS COLECCIÓN ABANCA

Urbano Lugrís Illa de San Barandan –Sancti Brendani-, illa de San Amaro ou illa de Trezenzoni de Solistitioni Insula Magna. Abanca Colección de Arte. 

O Alén está nunha occidental e bretemosa illa atlántica,  tralo solpor.

 E tamén está  baixo o mar.

E está baixo os cursos de auga, rios, pozos, fontes, como a Fonte da Moura en Sedes e  pontes como a de Pielas.

E tamén está baixo terra, baixo os castros, baixo as penas,  baixo as mámoas, dólmens, arcas, etc.

 

 

OS MARIÑO, BERCE DO CONCEPTO MELUSINO DA LIÑAXE 

 O conde de Barcelos, vinculándoos os Foiazes ou Petriz, á Casa de Trava e Trastámara directa,  concentra nos Mariño as dúas opcións do mito fundacional da liñaxe en Europa.

 Por unha banda o mito fundacional instituido polo Cursus “viaxe por mar” do heroe, transformado en Error, “viaxe errático da nave arrastrada” por tempestade do mar e divina vontade que fai chegar un bote da flota do Conde don Mendo, naufragada no Cabo Prior, con os Mariño ás praias de Covas (Ferrol, Terra de Trasancos)

conde-don-mendo

E por outra banda recolle o Conde de Barcelos o mito fundacional  dos Mariño, instituido no matrimonio do fundador da liñaxe destinada a Reinar con Doña Mariña, nome da  Muller Mariña [A Moura, Deusa Nai] de Galicia e do Atlántico, e o nacemento do sobrenatural fillo un tal Juan Mariño, concebido [como os tres Uí Corra irlandeses tamén casualmente chegados nunha barca a mesma praia do Cabo Prior] no solsticio de verán :

A LINHAGEM DOS MARINHOS

Moura Mariño

A Moura (reproducción A. Pena), da que figura na p. 250 do libro La Identidad de Cristobal Colon, de Alfonso Philippot con este epígrafe: ” Estudo de Armas dun membro da familia Colón, que presenta: “En Azur unha muller mariña (sirena) sobre ondas de agua de azur y plata, peiteándose cun peite de ouro, e acmpñanada con dous fachos de cera ardendo un a cada lado. Entre paréntesis consta “galego”, e pertence sen dúbida aos Mariño (Revista Hidalguía. Madrid 1976)

Foi hum cavalleiro boo que ouue nome dom Froyão, e era caçador e monteiro. E andando huum dia em seu cavalo per rriba do mar a seu monte achou huma molher marinha jazer dormindo na rribeira. E hiam com elle três escudeiros seus, e ela quando os sentiu quis-se acolher ao mar, e elles foram tanto em pós ela ata que a filharam ante que sse acolhesse ao mar; e depois que a filhou, a aqueles que a tomaram fê-la pôr em huuma besta e levou-a pera sua casa. E ela era muy fermosa, e ele fê-la baptizar, que lhe não caia tanto nome nenhum como Marinha porque saira do mar, e assim lhe pôs nome e chamaramlhe dona Marinha: e ouve della seus filhos, dos quais ouve hum que ouve nome Joham Froyaz Marinho. E esta dona Mariha não  falava ne(m) mygalha. Dom Froyão amavaa muyto e nunca lhe tantas cousas pôde fazer que a podesse fazer falar. E huum dia mandou fazer muy grã fogueyra em seu paço, e ela vinha de fóra e trazia aquele seu filho consigo que amava tanto como seu coração, e dom Froyão foi filhar aquelle filho seu e dela e fez que o queria enviar ao fogo; e ela com raiva do filho esforçou de bradar e com o brado deitou pela boca huma peça de carne, e dali em diante falou. E dom Froyam reçebeu-a por mulher, e casou com ela.

[O Livro de Linhagens, do Conde Dom Pedro, Lisboa p. 383.]

sereiña

 Este relato popular da Serea Dona Mariña recollido polo Conde de Barcelos é, en efecto, o berce do conto danés Den lille Havfrue de Hans Christian Andersen, e  berce do posterior ciclo chamado ‘melusino’, por Melusina, a Muller Mariña francesa, pero, sobre todo, é base de lexitimación do poder e posesión real: Da Monarquía de Dereito Divino (Pena Graña).

Ainda sendo a lenda do conde de Barcelos o primeiro documento no mundo do tema da “Monarquía de Dereito Divino” ou Melusino,  Galiza antes incluso da Idade de Bronce, o  rexistra de forma arqueológica no Peite de ouro, calcolítico (Pena Graña), de Caldas.

Ola e pente de ouro, seguramente, un agasallo do heroe para a Mater

Así as velhas liñaxes da Europa Atlántica tomando ou herdando o brasón dos Mariño

Molher Marinha

incorporaron nos seus brasóns a Muller Mariña  

-É o caso dos Irlandeses Ellis

ellis

-É o caso dos Escoceses Scott

escudo

E moitos outros, longos de enumerar,presumen de divina orixe, de ser os descendientes do capitán, salvado, e escolleito por esposo.

moura e cabaleiro

Burne-Jones, Sir Edward Coley A profundidade do mar (1887) -acquarella e tempera . Fogg Art Museum, Harvard University

As Mouras que nacen e moran nun mundo inmergido…,  tamén moran, con sobrenatural forma humana, nun mundo subterráneo.

moura-eva-merlan

Moura de Eva Merlán. Historias de Trasancos.

 Fai moitos anos sinalamos que as mouras galegas e da Europa Atlántica acostuman saír da súa morada [baixo o mar ou baixo terra] non poucas veces a lavar e peitear os dourados cabelos

-por secretas portas dos rios, de fervenzas

SANYO DIGITAL CAMERA

A Moura lavando cabelos na Fontana Fria

-de pozos e de fontes, como a dos Tres Alcaldes que separaba os concellos de Serantes, Ferrol e Narón, ou o pozo sin fondo perto do Marco de Portonovo que separa os concellos de Narón, Valdoviño e San Sadurniño:

esta cantiga metricamente tem estrutura de espelho” – explicame Paulina Ceremuzynska- para entendelo ben, tes que mirar a estrutura metrica da cantiga en cuestion:

Levous’a Louçana, levous’a velida,

vai lavar cabelos na fontana fria,

leda dos amores, dos amores leda.

Levous’a velida, levous’a louçana,

vai lavar cabelos na fria fontana,

leda dos amores, dos amores leda.

Vai lavar cabelos na fontana fria,

passou seu amigo que lhi ben queria,

leda dos amores, dos amores leda.

Vai lavar cabelos na fria fontana,

passa seu amigo que a muit’a amava,

leda dos amores, dos amores leda.

Passa seu amigo que lhi ben queria,

o cervo do monte a augua volvia,

leda dos amores, dos amores leda.

Passa seu amigo que a muito amava

o cervo do monte volvia a augua,

leda dos amores, dos amores leda”.

 

E,  sobre todo, A Moura,  de Europa afai sair do interior de mámoas ou túmulos funerarios do Neolítico á Idade do Ferro  .

moura baja def

Violación da mámoa de Santa Margarida, O Val, Narón, por Carlos Alfonzo (ex A. Pena) para Caminos Milenários do Plan de Dinamización Ferrol-Ortegal.  Nos violadores de mámoas galegos a remota idea do matrimonio coa [A]Moura aínda estaba presente, desde a documentación medieval ao século XIX. MARTÍNEZ SALAZAR (1909: 218-9), entendendo o valor etnográfico das declaracións dadas ante o xuíz polos garimpeiros, “violadores furtivos de túmulos” preocupouse dos transcribir: Hilario Alonso tiña achado alí unha muller descabelada [isto é co cabelo ao ar, non oculto polo pano] e vestida de raxa parda [raso cor castañoo, roupas custosas como convén a unha belísima [A]Moura], e os cabelos soltos, e isto a bocanoite […], e que traía na man uns poucos de cabelos [de ouro], e que lle dixera  que cal lle parecía mellor, aquilo que ela traía na man ou ela; e que el lle respondese que ela […]: e entón que ela lle mandase que fose cavar  ao dito Otero [outeiro] da Mámoa de Segade e que atoparia un tesouro […]

 No Montede Nenos, Narón, os túmulos se chaman  Montiños da Moura [sive potius Montiños da Amoura]  porque dos buratos de violación  que presentan estes túmulos sale a Moura a asollar o ouro.

A MOURA 002

 

Pars pro toto o inventario post mortem dos obxectos depositados no túmulo do cabaleiro, se representa nas estelas funerarias Atlánticas desde a Idade do Bronce S. XIV a. C., até o período Tardo Antigo, século VII d. C., como sucede co espello e o peite para a Moura ou Muller Mariña (Pena Graña), que un día, o escolleu na Trebopala para reinar; e, agárdao a súa morte en seu reino do Mar Moiral, ou Alén para compartir con el seu reino e seus tesouros. Mais esta tradición do peine e o espello da Muller Mariña mantida nas heráldicas até hoxe Cando naceu?

A moura e o cabaleiro

O áureo peine calcolítico de Caldas, permite ver sendo conservadores en clave de continuidade unha orixe Neolítica.

arca

Crenzas que fixeron que a xente poderossa levase consigo, o mellor que tiña, o ouro, para o gozar no Alén ou no interior da cámara, alimentan o interese polas mámoas dos que non teñen medios para subsistir.

Comezando a violación ao día seguinte do enterro (Pena 1991) e repetíndose ao longo de milenios.

grande buraco de violacion. campo da arca. monte de a lagoa

Estas actividades deixan deixan nos lacos anticos et mamolas “mámoas”, dos diplomas súa tarxeta de presentación o visible buraco de violación. En 1997 o indoeuropeista galego da Sorbona Eulogio Losada Badía, creador do IGEC, presentou nun congreso na Universidade de Bretaña Occidental, Brest -as actas publicáronse en formato libro, seus estudos sobre o signario tartésico, concluíndo que por súas carácteristicas fónicas se trataba, sen dúbida dunha lingua Celta. O libro distribuído por Francia, Bretanha, Escocia e Irlanda, acordou o interese dos lingüístas especializados nos estudos celtas. Hoxe coñecemos a orixe dos buratos de violación das mámoas, mais o imaginário dos paises celtas pensaba que estes buracos, eran como túneles comunicando noso mundo dos vivos co Alén, polos que saía a A[Moura]a asollar seu ouro para que conservase o brillo. As miniaturas medievais a representan co cabelo solto, tocando a viola, sobre á mámoa ou se ollando ao espello e peitando o dourado cabelo cum peite de ouro.

completaron o traballo os construtores de lareiras para as casas dos campesiños granxeiros, levándose as pedras ou chantas da cámara, -da pedreira-, dizian.

arca mamoa lagoa desencanto do tesouro

tesouro de caldas, museo de pontevedra

Tesouro de Caldas, Museo de Pontevedra

O tesouro escondido de Caldas ilustra este costume documentado cando sinalando que a Terra dos Galegos é rica en ouro, prata, peles de animais salvaxes e outras riquezas, dí (capítulo VII) o Códice Calixtino no S. XII, que sobre todo é moi rica en Tesouros dos Mouros, gacis sarracenicis [sarracenos e etimoloxía popular dos mouros considerando mineria o “furar nas mámoas”, o abrir galerías no Alén en termos de Xeografía Mítica Celto-atlântica para coller os tesouros das razas da Mourindade.

Así as pensamos todas violadas hoxe.

 

A MOURA, EMBELESADA AO ESCOITAR O CANTO DO SOL QUE ENTRA NA SUA NAVE EN FISTERRA. 

Así conta Juan Mariño a historia do áureo peite:

helios 2

“Tras surcar o ceo co seu dourado Carro, Grannos, Deus celta do sol, descendeu á nave de ouro, disposta á tardiña no finisterre Atlántico, e desatou os seus alados cabalos que voaron ceibes.

 

Barco solar
Cando o deus dos cabelos vermellos entrou na súa nave, observou como unha bolboreta amarela pousábase na lira colgada do mástil, un instrumento por el inventado nun outeiro das súas montañas de ouro.

SANYO DIGITAL CAMERA

Nese momento, sobre unha illa flotante cuberta de verdes algas e vermello coral, xurdiu do abismo unha muller mariña.

sketch-for-a-mermaid-1892 John William Waterhouse

Retirada a auga, as algas transformáronse en brancas azucenas e Ana Manana, a filla do Deus do Mar, en bela muller que se dispuxo a secar o seu dourado cabelo.

ancient Gallo-Celtic statue with an ancient Celtic crwth (lyre)

Antiga estatua bretona. Representa, seguramente, o Grannos Apollo celta tocando a crwth, “lira”

Grannos, prendado de tan sobrenatural beleza, colleu a súa lira e comezou a Cantar. Ao momento, do lobo cinza ao salmón plateado, todas as criaturas do finisterre foron a escoitar.solarship André Pena

E, afundíndose no océano, a melodía do heroe solar chegou a Omórica, pazo de nácar do Deus do Mar, Mananán, “O Bonachón”, fillo de Lir, quen aboiou sobre Tritón entre as ondas, para oír aquel cantar.

poseidón 2

Di Cunqueiro que Mananán pode cubrir o seu corpo con escamas vermellas ou azuis,

Atho

“Deus che leve a bon porto” Petroglifo sueco da Idade do Bronce representando ao deus levando ás ánimas

e guiar a bo porto aos barcos co seu dedo meniño nos días de néboa;

de-windstoot-the-gust

Willem van de Velde II, 1707

que os seus pesadelos desatan tempestades; que loita contra os ventos, os derrota e afúndeos no abismo da mar.”

E a canción que cantaba o sol non se esqueceu. E na Idade Media os trovadores transmitírona por escrito.

Ana Manana que atusaba o seu cabelo co seu peite de ouro, ao oir o canto estremeceuse de pracer e o peite caeu das súas mans afundíndose no océano, arrastrado polas correntes. E ela escoitaba embelesada entre as azucenas a música da cítara acompañando a voz de Grannos e chorou.

Cando a música cesou e o Deus partiu na súa nave, Ana buscou seu peite e non puido atopalo. Desconsolada, afundiuse coa súa illa e nunca volveu a emerger. Foi entón cando a primavera desapareceu e o xeo se enseñoreou de Europa. Gran parte da poboación extinguiuse e só a costa atlántica de Iberia, a contorna daquela barca do sol onde Grannos entonara o seu canto, permaneceu sen xeo.
Transcorreron dez mil anos de cru inverno, ata que unha moza de louros cabelos atopou o peite ao pé dun acantilado cando buscaba comida para os seus irmáns pequenos. Coñecedora da lenda de Ana Manana, levouno ao lugar onde contaban que a sirena mergullouse evos atrás. Devolto o peite á súa dona, a primavera volveu e o xeo comezou a fundirse.

the coming of the sons of Mile
E a Illa de Irlanda foi o primeiro lugar que quedou libre do xeo.

Publicado em ETNOARQUEOLOXÍA | 2 Comentários